Горан Стефановски
„Драми“

„Диво месо“
     театарска
     пиеса
     
     
      Ова пиеса му ја посветувам на татко ми Мирко.
      
      
     
     
ЛИЦА:
     
     ДИМИТРИЈА АНДРЕЕВИЌ, 55, инвалид, бивш ѕидар 
     МАРИЈА, жена му, 50
     АНДРЕЈА, 22, нивни син, продавач во бакалница 
     СТЕФАН, 26, негав брат, референт во претставништво за автомобили
     СИМОН, 30, најстар син во фамилијата, келнер 
     ВЕРА, 25, негова жена, домаќинка 
     ХЕРЦОГ, 55, раководител иа прeтставништво за автомобили, Евреин
     САРА, 23, негова ќерка
     ХЕРМАН КЛАУС, 45, дојденецот од Германија
     БАЈАЧКАТА
     СИВИЌ, 35, советник во претставништвото
     АДО, 23, пријател на Андреја, возач на камион
     ПРОСТИТУТКАТА
     ПОПОТ
     ГОСТИ НА ПРИЕМОТ, АРГАТИ, ГОСТИ ВО МЕАНА
      
      Се случува во Скопје, непосредно пред II светска војна.

СЦЕНА 1

(Главната соба во куќата на Андреевиќ која е поврзана со три други соби и кујна. Димитрија седи во инвалидска количка. Чита весник. Марија седи на кревет. Гледа пред себе. Тишина. Пауза.)
     
ДИМИТРИЈА: Ќе има војна. (Пауза.) Ќе има војна.
(Пауза.)
МАРИЈА: Доста беше и ваков мир. (Пауза.) 
ДИМИТРИЈА: Што правиш ти? Пак ѕвериш во празно. Работи нешто. 
МАРИЈА: Што да работам? 
ДИМИТРИЈА: Вари вечера. Доаѓаат луѓе. 
МАРИЈА: Сè е сварено. 
ДИМИТРИЈА: Вари ручек. 
МАРИЈА: Готов е.
ДИМИТРИЈА: Ако е готов дај да јадам. 
МАРИЈА: Немој да ми викаш. (Пауза.) Слава е утре.

(Пауза. Влегува Вера. Носи празно корито.)

ВЕРА: Ќе врне. Џабе спростирав чаршафи.
МАРИЈА: Се е џабе. (Пауза.) Сонував дека сум пресечена на две. И кај што е 'рбетот — голем црв. И тој пресечен и се превиткува. И доаѓа некој и го вади црвот. И боли, боли, како заб да ти вади.
ВЕРА: Секоташ сонуваш такви соништа.
МАРИЈА: Сами доаѓаат.
ДИМИТРИЈА: Ќе се јаде ли во оваа куќа?
ВЕРА: Не се дојдени.
ДИМИТРИЈА: Не мораат ни да дојдат. 
ВЕРА: Да почекаме уште малку.
ДИМИТРИЈА: Чекајте вие уште многу ако сакате. Јас сакам да јадам.
ВЕРА: Ме изеде срчка да те изеде. (Поставува за јадење.) Што попрво да сторам? Дали да изметам, дали да исперам, дали да зготвам?
ДИМИТРИЈА: Научи ја свекрва ти.
ВЕРА: Остави ја ти неа намира.
ДИМИТРИЈА: Роди си ќерка па нека ти помага.

(Вера подголтнува. Димитрија јаде. Тишина. Пауза. Влегува Симон. Пијан.)

СИМОН: Веќе ни за јадење не чекате. 
ДИМИТРИЈА: Кога сме чекале не си доаѓал. 
СИМОН: Ништо не смее да се каже во оваа куќа. Ќе земам две канти бензин, ќе вивне сè до небо. 
МАРИЈА: Немој да кобиш.
СИМОН: Немам јас што да кобам. Прокобено е тоа одамна.
ВЕРА: Кај пиеше?
СИМОН: Кај стигнав право да ти кажам.
ВЕРА: Се одра.
СИМОН: Нешто ќе ме одере и онака пoрано или подоцна. Што можеш денес не оставај за утре. Лесно ти е тебе.
ВЕРА: Лесно ми е мене. Мене ми е најлесно. 
СИМОН: Страв ти е тебе од темно? Не! Мене ми е страв. Од сонце страв ти е? Не! Мене ми е страв. Ме гуши овде, ете овде, имам грутка. 
МАРИЈА: Имаш влакно во грлото. 
ВЕРА: Цел ден си на нозе. 
СИМОН: Да можам келнер со седење да бидам, ќе седам. Јас не реков дека имам попуштени вени па да се од стоење. Мене ме гуши овде, јанѕа ме јаде. Не јадам. Не спијам.
ДИМИТРИЈА: Ама пиеш. Да ти каже тебе татко ти нешто. Не кажувај на светот што мака имаш. Не сака светот да знае. Си има светот свои маки. Ако кажуваш, кажи нешто убаво или ништо не кажувај. Што му е некому гајле што тебе ти е страв од темно.
СИМОН: Полошо ми е на душата ако кажам.
 ДИМИТРИЈА: Ако за нас е здодевно. Здодевно! Не можеш да спиеш! Големо чудо. Мајка ти може да спие, па сонува лоши соништа. Нема крај тоа. Што не ме прашате мене како ми е?
ВЕРА: Сакаш да јадеш? 
СИМОН: Дај ракија. 
ВЕРА: Доста ти беше.
СИМОН: Од кај знаеш ти колку ми е доста?
ВЕРА: Знам.
СИМОН: Сите знаете повеќе од мене. Цел ден служам такви што знаат повеќе од мене. Симон ракија, Симон ракија, Симоне чаша вода, Симон чаша вода, Симоне не ваква ракија, онаква ракија, Симоне побрзај, Симоне држи, Симоне не давај, секаде Симон, за се Симон. Па доста е. Па не е Симон машина. Па и Симон има душа. Вие седите овде и не давате чашка ракија. И здодевно ви е да ме слушате. Ебете си мајката. Ќе земам капа, ќе фатам планина. (Плаче. Пауза. Вера го милува по главата. Му тура ракија). Држ ме сега за глава да ме утешиш. 
ДИМИТРИЈА: Ај тебе женати ќе те утеши, кој да ме утеши мене што ве родив.
МАРИЈА: Не смееме вака. Слава е. 
ДИМИТРИЈА: Каква слава бе, ебати славата. Со кого да славиш слава. (Чита. Пауза.) Свети Илија прости ми ама и сам гледаш со што џган живеам.
 
(Пауза. Влегува Андреја.)

АНДРЕЈА: Добар ден. 
МАРИЈА: Добар ден, синко.
АНДРЕЈА: (Седнува на масата.) Работнички тепал 2:0. (Пауза. Вера му става да јаде. Тишина.) Да не умрел овде некој? (Тишина. Пауза. Јаде.) Кога ќе дојде попот? 
МАРИЈА: Вечер.
АНДРЕЈА: До каде сте со готвењето? 
МАРИЈА: Уште баклавата. 
АНДРЕЈА: Донесов ситен шеќер. 
МАРИЈА: Да си жив и здрав. 
АНДРЕЈА: Пукнав денес од работа. Сè тргнало да пазари. А ме остави газдата сам со чиракот. Не може да се стаса. Не е мала бакалницата. (Пауза. На Димитрија.) Што има во весниците денес? 
ДИМИТРИЈА: Не знам. 
АНДРЕЈА: Како не знаеш?
ДИМИТРИЈА: Тоа што има за мене нема за тебе. 
АНДРЕЈА: А што има за тебе? 
ДИМИТРИЈА: Моја работа. 
АНДРЕЈА: Ајде бре Димитрија, бре, расположи се малку.
ДИМИТРИЈА: Ќе се расположи Димитрија во гроб. 
АНДРЕЈА: Има време за умирачка. 
ДИМИТРИЈА: Не знам, си го бараме со боринче. (Пауза.)
АНДРЕЈА: Како си ти, Верче?
ВЕРА: Мене ми е лесно. Мене ми е најлесно. (Пауза.)
АНДРЕЈА: (На Симон) А тебе?
СИМОН: Не заебавај се, знаеш!
АНДРЕЈА: Што има лошо што прашав како си?
СИМОН: Знаеш ти.
АНДРЕЈА: Не знам.
СИМОН: Немој јас да ти кажам.
АНДРЕЈА: Кажи.
СИМОН: Доста!
АНДРЕЈА: Што е сега?
СИМОН: Доста. Постар сум од тебе и велам доста! И ако те опнам по муцка нема да те спасат ни Русите.
АНДРЕЈА: Остави га Русите на мира. 
СИМОН: Ќе црвосаш ти во затвор, ама јас нема да дојдам да те посетам. Нека ти носат комунистите храна. Ако некој од нив остане на слобода. Само вие среќавајте се во темно за да си ги пополнувате споменарите. 
АНДРЕЈА: Подготвуваме штрајк. 
СИМОН: Ќе го фатите господ за брада. 
АНДРЕЈА: Нема да биде обичен. Овојпат ќе каснеме до коска. Ќе фати гангрена. Пиварата, монополот, ложилницата.
СИМОН: Дриблате, само дриблате. Камо голови?
АНДРЕЈА: Набивме кондиција за да ги издржиме оние 90 минути на теренот. Головите ќе дојдат.
СИМОН: Кога?
АНДРЕЈА: Кога ќе ни се придружиш и ти! Тука е јадецот. Многу се таквите што сакат да седат во публика, да грицкаат семки и да чекаат го лови. А треба да се трча. Да се трча!
СИМОН: Мене лекарот ми забрани да трчам. (Пауза.)
     Можам да бидам аутсудија.
ДИМИТРИЈА: Политиката е карта. А карта е Марта. А Марта е курва. Сето тоа е „Слези Курто да се качи Мурто". Сум ја кркал таа манџа. Забранувам во оваа куќа да се зборува за политика.
АНДРЕЈА: Каква политика? Ова се алваџиски муабети. Вие сте аматери политичари. Вашата политика е што ќе научите и што ќе прочитате по вечерни весници.
СИМОН: А ти твојата ја цедиш од на господ мадињата. Е бре, Андреја, не се занесувај. Сме биле на твои години. 
АНДРЕЈА: И сте пораснале и не ви дошол умот в глава. (Влегува Стево.)
МАРИЈА: Добар ден. (Стево кимнува со главата.)
СИМОН: Нему му е мака да каже добар ден.
ДИМИТРИЈА: Има тој други мисли. Тој е филозоф. Со два класа трговска академија одвај ја носи главата на рамена. Да го дадовме на факултет, ќе не заколеше на спиење.
МАРИЈА: Ќе ручаш?
СТЕВО: Јадев ќебапи во Кантина.
МАРИЈА: Ти немаш куќа?
СТЕВО: Во ресторан ми е послатко. (Пауза.) И нема да бидам тука за вечера. (Пауза.) Знам дека е слава, знам дека ќе дојдат сите роднини, комшии и пријатели. Знам дека ќе прашаат каде сум. Имам работа.
МАРИЈА: Знаеш дека ова е првпат некој да отсуствува од слава?
СТЕВО: Одам на прием. (Пауза.) На прием. Ме викнаа утринава. Не можев да одбијам. Знаев дека е слава. Не можев да одбијам. Важно е. За мене е важно.
МАРИЈА: Нема да одиш.
ДИМИТРИЈА: И како тоа те викаат во последен момент и ти трчаш на прием, а дома имаш празник.
СТЕВО: Така!
ДИМИТРИЈА: Како?
СТЕВО: Шарено! Ме викна шефот. Господин Херцог. Доаѓа важен гостин од Германија. Сите ќе бидат таму. Целиот кајмак на Скопје ќе биде таму. Трговци, банкари, светски луѓе.
СИМОН: Како згрешиле да те викнат и тебе?
СТЕВО: Ќе ме видиш ти мене наскоро.
СИМОН: Да не ти пораснат рогови?
СТЕВО: Ќе ми пораснат крила. Ќе ви треба двоглед да ме видите.
СИМОН: Кај ќе леташ?
СТЕВО: Јас имам кариера пред себе. Перспектива.
АНДРЕЈА: Кој е тој Германец што доаѓа?
СТЕВО: Важен човек од централата на компанијата во Берлин. Мамо, испеглај ми ги црните панталони.
МАРИЈА: Јас не те пуштам да одиш кај никакви Германци. Утре е Свети Илија.
СТЕВО: Веро, дај ти таа работа жити господ.
СИМОН: Прво мене ќе ме прашаш дали смее да ти пегла панталони.
СТЕВО: Смее ли жената да ми ги испегла црните панталони?
СИМОН: Не смее. (На Вера) Да не си фатила пегла со рака. (На Стево.) Викни си ја Лиле нека ти пегла. 
АНДРЕЈА: А доаѓал порано тој Германецот? 
СТЕВО: Не знам. Не.
АНДРЕЈА: А зошто сега доаѓа?	
СТЕВО: Не знам. Службено. 
АНДРЕЈА: Како се вика? 
СТЕВО: Херман Клаус. Што сакаш уште да знаеш? Кој број гаќи носи. Не знам.
ДИМИТРИЈА: И што мајка бараш ти на тој прием? 
СТЕВО: Еднаш да се најдеш на прво место во право време, целиот живот ќе го поминеш како по лој. 
МАРИЈА: Лута сум ти Стево. Лута сум. 
СТЕВО: Биди мамо, тебе и онака не знам како да ти
објаснам некои работи. 
МАРИЈА: Ништо ти мене не можеш да ми објасниш
и да сакаш.

(Тропање на вратата. Марија отвора. На вратата стои попот.)

ПОПОТ: Добар ден.
МАРИЈА: Добар ден. Рано бре, попе.
ПОПОТ: Многу куќи, многу работа се собра. Сега можев, сега дојдов.	
МАРИЈА: Не сме готови.
ПОПОТ: Што треба да е готово? Колачот го имате? 
МАРИЈА: Не сме измиени. Променети. 
ДИМИТРИЈА: Рековме во седум. 
ПОПОТ: Рековме. 
ДИМИТРИЈА: Сета е три.
 ПОПОТ: (Гледа на часовникот.) Три и петнаесет. Знам, газда Димитрие. Не што е речено, туку што е печено.
ДИМИТРИЈА: За свои пари сакам поп во седум.
ПОПОТ: Не греши душа, газда. Службата божја е секогаш и насекаде. Не зависи ни од место ни од време. Не знам дали ќе стигнам во седум.
ДИМИТРИЈА: Ќе стигнеш, ќе стигаеш.
ПОПОТ: Абе, газда Димитрија, влези ми во положение.
ДИМИТРИЈА: Ти влегувам попе, ама влези ми и ти мене. Секогаш вака ни правиш. Кај богатите секогаш одиш навечер, кај нас сабајлечки.
ПОПОТ: Е како сабајлечки, газда Димитрие? Три и дваесет попладне.
ДИМИТРИЈА: А минатата година во осум сабајле? Како на скали да спиеше. Сè се памети.
ПОПОТ: Газда, жими вера, или сега или бога ми не знам кога ќе можам.
МАРИЈА: Сега попе. Ајде. Да не останеме неосветени.
ПОПОТ: Така газдарице. Дај го ваму колачот. (Му го носат колачот.) Ај што е попово нека е готово. За многу години. Да е честит денот. Да славите уште сто години. Дојдете сите околу масава. (Се собираат сите околу масата.) Свети Илија, ти се молиме закрилувај не, помагај ни, води не со својата сила. Преблаги господе не оставај не никогаш сами за да не дојде непријателот на нашето спасение и да не погуби. Кажувајте ги мртвите. Спаси ги и помилувај ги, господе оче наш, мртвите...
МАРИЈА: Лена, Анастас, Спасија … 
ПОПОТ: Лена, Анастас, Спасија … 
МАРИЈА: Ѓорѓи, Марко, Трајан . .. 
ПОПОТ: Ѓорѓи, Марко, Трајан… 
МАРИЈА: Петре и Евда. 
ПОПОТ: Петре и Евда. 
СИМОН: И Симон.
ПОПОТ: И Симон.
МАРИЈА: Кој Симон? Не Симон.
ПОПОТ: Не Симон. (Го зема колачот. Му го дава на Димитрие. Го зема за рака Андреја и му ја става раката од една страна на колачот. Андреја го зема за рака Симон и му го префрла колачот нему. Попот го сече колачот во крст.) Во име оца, сина и свјатого духа, Амин.
СИТЕ: Амин.	
ПОПОТ: (Ги фаќа сите за раце. Кружат три круга околу масата.) Ослободи не господи од непотребни грижи и освети ги нашите радости. Поткрепувај не кога сме слаби и тажни. Биди со нас во тешките часови на мака и тага, на колебливост и исплашеност и направи ги нашите солзи и. страдања полесни. Исцели ги нашите смриени болки и душевни рани зашто само ти ги гледаш. Преблаги господи, не не оставај никогаш сами. (Попот пребрзо ги води. На Димитрија му е тешко да се движи во количката. Се затетеравува. Колачот паѓа. Се крши.)
МАРИЈА: Оф леле!
ДИМИТРИЈА: Како држиш бре, Симоне, пијан ли си?
СИМОН: Пијан сум, ама добро држев. Ти го испушти.
ПОПОТ: Ништо не е, ништо не е. Оца, сина, свјатого духа, Амин. Ајде, за многу години. (Пауза. Тишина.) Ајде, што чекате, соберете го колачот.
МАРИЈА: Како така да се скрши?
ПОПОТ: Падна, се скрши.
МАРИЈА: Како така да падне?
ПОПОТ: Гајле немај, Маријо. Важно е човек да оди во милоста божја. (Марија го собира колачот.)
ДИМИТРИЈА: Толку попе?
ПОПОТ: Толку.
ДИМИТРИЈА: Сакаш едно ракивче?
ПОПОТ: Болен се прашува.
 (Димитрија тура ракија.)
СИМОН: Чашка ваму, чашка таму и тебе ти е весело, а попе. Цело време господ го гледаш. (Попот пие на искап.) Опа! Мислиш ако е брзо не ти се есапи.
ДИМИТРИЈА: (Му дава на попот пари.) Догодина во седум навечер.
ПОПОТ: Збор да нема.
ДИМИТРИЈА: Немој ти збор да нема. Нека има збор.
ПОПОТ: Да сме живи и здрави дотогаш. Со здравје.
МАРИЈА: Со здравје попе. (Попот излегува. Таа го испраќа.)
АНДРЕЈА: (На Симон.) Зашто си го кажа името кај умрените?
СИМОН: За секој случај.
(Марија се враќа. Со неа е Ацо.)
МАРИЈА: Влези Ацо, влези.
АЦО: Не сум за влегување. Само на Андреја два збора да му кажам.
(Андреја оди кај Ацо. Разговараат. Пауза.)
АНДРЕЈА: Мамо, јас одам.
МАРИЈА: Каде сега и ти?
АНДРЕЈА: По работа. Така излезе.
МАРИЈА: Како тоа така излегува. Секогаш нешто така излегува. Влези бре, Ацо, не стои на врата.Слава ни е. Земи колаче. Напиј се нешто. 
АЦО: Брзаме тетка Маријо. 
МАРИЈА: Знам дека брзате. Пак брзајте. Никогаш ништо полека не можело да се стокми. Каде ќе одите? 
АЦО: По работа.
МАРИЈА: Ќе се вратите на вечера. 
АЦО: Мислам. Не знам. Не верувам дека ќе се задржиме.
МАРИЈА: Мислиш. Не знаеш. Не веруваш.
АЦО: (На Стево) Камионот што го возам е на ремонт кај вас. Добро стегнете го.
СТЕВО: Гајле немај. Ние сме фирма.
СИМОН: Ќе го направат да не можеш да го познаеш.
АЦО: Тоа ми е лебот.
ДИМИТРИЈА: Вие одите да кревате штрајк а?
АНДРЕЈА: Да. Сакаш со нас? (Пауза.) Ајде, до гледање. (Излегуваат.)
МАРИЈА: До гледање. (Пауза.) Само ти значи ќе останеш вечерва, Симоне. Што не ја земеш и ти жена ти подрака? Отидете некаде на музика.
СИМОН: Толку сум пијан што исто ми се фаќа.
МАРИЈА: (На Стево.) Дојде Лиле.
СТЕВО: Не ме интересира.
МАРИЈА: Праша дали има нешто да помогне.
СТЕВО: Реков не ме интересира.
МАРИЈА: Те поздрави. (Стево демонстративно излегува од собата. Пауза.) Кога бевте мали, ќе ве избањав пред слава, ќе ве променев и ќе ве ставев во кревет. Не можевте да заспиете и се смеевте до ниедно време. Сакавте да пробате пред време од манџите. Тенџерињата крчкаа цела ноќ. А сега не се смеете. И јадете по меани.

(Пауза, Димитрија делка парче дрво со џепен нож. Вера чисти. Марија седи и гледа пред себе. Пауза.)

СИМОН: (Пее) Шест месеци пол година, 
пет прсти рака има 
четири боски крава има 
три нозе пирустија 
две очи глава има 
еден ми е билбилот што рано рани мај месец.
      

СЦЕНА 2
      
(Ресторан на железничка станица. Херцог пие кафе. Пауза. Доаѓа Сивиќ. Седнува крај него. Пие.)
     
СИВИЌ: Доцни уште половина час.
ХЕРЦОГ: Па пред половина саат доцнеше уште половина час.
СИВИЌ: Возови. Напијте се нешто.
ХЕРЦОГ: Испив три кафиња. Ќе пукнам. Во овој град се пие, се јаде и се игра како утре да ќе биде пропаст на светот. Што и не е заклучено. Како што тргнале работите можеби ќе присуствуваме на крајот. Последната голема експлозија. Земјината топка испукана од ждрелото на разорен топ. Величествените последни секунди во кои се ќе биде возможно.
СИВИЌ: И сега е се возможно.
ХЕРЦОГ: Не ми е возможно да отидам понадвор. Ми помина половина живот во клозет. Не знаете каква е таа мака. Додуша човек има време за размислување, но и тоа не е бог знае како пријатно. Не ми е јасно доаѓањето на господин Клаус. Се чувствувам како селски учител на кого му испраќаат инспектор од метрополата. Имам чудни претчувства. И мислам дека ќе ми биде потребна вашата помош.
СИВИЌ: Ви стојам на располагање шефе. На здравје.
ХЕРЦОГ: На здравје. Секогаш кога вака самозадоволно наздравувам чекам некој да ми пријде од зад грб и да ми ја скрши тиквата со топузина.
СИВИЌ: Немате од што да се плашите во ова село.
ХЕРЦОГ: Стравот е независен од реалната опасност. Ме загрижува тоа што во писмото не нè известуваат колку ќе трае посетата на господин Клаус. Да беше обична, ќе траеше само оние протоколарни три дена. Стево Андреевиќ ги прегледа деловодните книги?
СИВИЌ: Да. Доста немарно. Морав и јас да ги проверувам. Веќе неколкупати тој прави грешки кои ја потценуваат вашата благонаклоност кон него. 
ХЕРЦОГ: Мене ми се гледа како чесен работник и бистро момче.
СИВИЌ: Вие знаете подобро, господине. Можеби грешам. Иако тоа ретко ми се случува. Во секој случај тој ми оди на нерви. 
ХЕРЦОГ: Важно книгите се во ред. 
СИВИЌ: Да.
ХЕРЦОГ: Постојано мислам дека нешто не е во ред. Се будам наутро и се чувствувам добро само додека не се сетам што не е во ред за тој ден. Секогаш има нешто за кое можам здраво да се фатам. 
СИВИЌ: Премногу се напрегате господине Херцог. Ви треба одмор.
ХЕРЦОГ: Кога јас би знаел да се одморам. Морам да сум премногу зафатен за да имам со што да ја оправдам својата нервоза. Оставете ме без работа два дена и ќе ме фати паника.
СИВИЌ: Јас би можел да издржам многу подолго. Само дајте ми пари.
ХЕРЦОГ: Доволно ви давам. Ако се погрижите околу Клаус, додатно ќе се договориме. Намирисајте што сака. Не ви е првпат. Брат ви ја работи истата работа званично.
СИВИЌ: Господине Херцог сакам да знам што повеќе. Ако тоа можам да го продадам, уште подобро. Денес се се купува и продава. Дури и она кое луѓето мислат нема цена. Тоа обично е и најефтино.
 ХЕРЦОГ: Дома сигурно сите веќе пристигнале и чекаат. Сè ќе се олади. Уште една мисла ми е постојано во главата, господине Сивиќ. Ние претставништвото не го проширивме. Шест месеци стоевме во место, а имавме конкретни директиви. Потребни се 400 нови квадрати.
СИВИЌ: Мене тој проблем не ми се симна од уста, господине Херцог.
ХЕРЦОГ: Требаше да ве послушам. Ако беше проширено можеби ќе му оставеше на господин Клаус поповолен впечаток.
СИВИЌ: А можеби ние го преценуваме тој господин Клаус. Што ако човекот е само обичен турист пред пензија кој се шета низ Европа со платени дневници без три чисти во главата? Нема да му биде јасно како залутал во оваа пустелија, ќе ги собере парталите и ќе се врати назад.
ХЕРЦОГ: А што ако е педантен, циничен Германец со два демонски заба на горната вилица? Кого јас стрпливо го чекам на станица. Ми фали уште да се спрострам пред него, како килимче. Прашајте уште еднаш кога пристигнува тоа чудо, бидете љубезни.
СИВИЌ: (Станува.) Секако.

СЦЕНА 3

(Куќата на Херцог. Богато наместен салон. Сара свири клавир. Гостите со чаши в раце слушаат. Сара завршува. Аплаузи. Сара приоѓа кон Стево.)
     
СТЕВО: Браво. Прекрасно.
САРА: Не чинеше ни пет пари. Дајте ми нешто за пиење. (Стево збунето п тура пијалак). На здравје. Каде постои музиката? 
СТЕВО: Молам? 
САРА: Литературата постои на хартија, сликата на платно, а музиката? Каде постои музиката? 
СТЕВО: Па... 
САРА: Што „па"? Немојте да ми кажете дека знаете. Која е вашата музика? 
СТЕВО: Бетовен. 
САРА: Што од Бетовен? 
СТЕВО: Сè. 
САРА: Што посебно. 
СТЕВО: Тешко ми е да издвојам.
САРА: Помачете се.
СТЕВО: На пример ова што вие го свиревте. 
САРА: Тоа беше Шопен. 
СТЕВО: Слично на Бетовен. 
САРА: Нема блага врска со Бетовен. Каде живеете вие, господине Андреевиќ?
СТЕВО: Во Дебар Маало. Каде што е претставништвото на татко ви. Ние сме ѕид до ѕид.
САРА: Како се живее во Дебар Маало?
СТЕВО: Се живее… се живее. Како секаде.
САРА: Колку време работите кај татко ми?
СТЕВО: Година дена.
САРА: Првпат доаѓате кај нас дома?
СТЕВО: Сум бил двапати порано. Носев некои списи. Еднаш останав на кафе. Тогаш ве видов и вас. Се качувавте по скали. Погледнавте кон мене. Јас кимнав со глава, а вие продолживте како да не ме забележувате. Како да гледавте низ мене. Јас поцрвенев. Таков сум. Татко ви се виде, а се правеше дека не забележува. Татко ви е прекрасен човек. Многу ми помогна да го најдам својот пат, да се најдам себеси, ако можам така да се изразам. Кога ќе се сетам дека пред година дена бев обичен дебармаалец, без работа, без перспектива и кога ќе се споредам со ова што сум денес гледам каков напредок сум постигнал. А за тоа е главно заслужен вашиот ценет татко, господин Херцог. Правам се да ја оправдам неговата доверба.
САРА: Тоа воопшто не ме интересира. Зборувате за перспектива. Па која е таа ваша перспектива, господине Андреевиќ?

(Се отвора главната врата. Влегуваат Херцог, Сивиќ и Клаус. Гостите стапуваат и аплаудираат. Се наредуваат во шпалир. Клаус се поздравува со гостите. Ливреисан слуга му ги претставува. Херцог и Сивиќ се одвојуваат настрана.)

ХЕРЦОГ: Моите предвидувања почнаа пребргу да се остваруваат. После толку часови пат тој прво мисли на работа. Едно симнување од воз, тој сака веднаш да го види претставништвото и најпрвата работа што ја спомнува е проширувањето.
СИВИЌ: Не заборавете, доаѓа од Германија.
ХЕРЦОГ: Како би можел да го заборавам тоа?

(Се приклучуваат назад меѓу гостите токму кога Клаус се запознава со Стево.)

СТЕВО: Мило ми е. Стево Андреевиќ, референт во прететавништвото.
ХЕРЦОГ: Еден од моите најдобри работници. 
КЛАУС: Како рековте се викате? 
СТЕВО: Стево Андреевиќ, господине Клаус. 
КЛАУС: Стево. Тоа е кратенка од Стефан. 
ХЕРЦОГ: Браво, господине Клаус. Па вие зборувате српски поарно од нас. Младиот господин зборува одличен германски. Преведува добар дел од нашата кореспонденција. 
КЛАУС: Och, wirklich?
СТЕВО: Nein, nein. Mein Deutch ist nicht gut.
КЛАУС: Aber ich glaube doch. Mochten Sie etwas trinken? 
СТЕВО: Rot Wein,bitte.

(Клаус му тура црно вино. Наздравуваат. Пијат).

КЛАУС: Вие секако сте биле во Германија?
СТЕВО: За жал не, господине Клаус.
КЛАУС: Не? Со таков добар германски не сте отишле на некаква пракса? 
ХЕРЦОГ: Ме натеравте да издадам една мала тајна во овој момент, господине Клаус. Најсериозно размислуваме да го испратиме господин Андреевиќ на пракса во централата во Берлин.
КЛАУС: Се надевам дека тоа ќе го сторите што поскоро. Па како ви се допаѓа работата кај господин Херцог? 
СТЕВО: Немам зборови. 
КЛАУС: Толку сте незадоволни? 
СТЕВО: Напротив. Напротив. (Сите се смеат).
КЛАУС: Добро вино. 
ХЕРЦОГ: Домашно. 
КЛАУС: Тоа обично не мора да биде гаранција. Но ова е добро. Сакам добро вино. Сакам сè што е добро.
 ХЕРЦОГ: Кој не сака?
КЛАУС: Има и такви. Има и такви. Како господин Сивиќ кој не пие ништо.
СИВИЌ: Ќе пијам со вечерата, господине Клаус,
КЛАУС: Ах, па јас ве задржувам од вечерата. Сите се сигурно веќе гладни. Не е моја вина. Тоа е вашата кралска југословенска железница. Тажна е ситуацијата со сообраќајот овде. И градов не ми се чини којзнае каков. Рака на срце, јас сум тука одвај неколку часа и немам право да зборувам, ги немам објективните аргументи, но од она што набрзина го видов, не сум импресиониран. Што мислите вие, господине Андреевиќ? Се разбира, вие сте тука роден и тоа поинаку ви изгледа. Но станицата, улиците, сè е валкано и мириса на лој и слама. Агресивно е од мене да го кажам првиот впечаток, но тој е таков. Па да вечераме, господа.

(Доаѓаат до наместените маси. Седнуваат. Клаус го наместува Стево покрај себе. Сара седи од другата страна на Стево. Станува Херцог.)

ХЕРЦОГ: Госпоѓи и господа, го имам задоволството да наздравам во чест на нашиот ценет гостин од Германија, господинот Херман Клаус.

(Сите стануваат. Пијат.)

СЦЕНА 4

(Соба. Мрак. Се отвора вратата. Влегува Сара. Пали светло. По неа влегува Стево.)
     
САРА: Ова е мојата соба. Се запознавте со мене пред само два часа, а веќе сме сами во мојата сопствена соба. Како ви се допаѓа тоа. (Пауза) Се смешкате лукаво под мустаќ. Тоа одлично ве објаснува, господине Андреевиќ. Тоа зборува за вас повеќе одошто вие можете да ми кажете.
СТЕВО: Што ви зборува тоа за мене?
САРА: Она што претходно го чув за вас од татко ми.
СТЕВО: Татко ви ви зборувал за мене?
САРА: Поарно не прашувајте што ми кажал.
СТЕВО: Нешто лошо?
САРА: Лошо? Не знам како во ваквите случаи се одредува што е лошо а што не е.
СТЕВО: Кажете слободно.
САРА: О, вие толку слободно го рековте тоа „кажете слободно" што помислувам дека ви е сеедно што татко ми воопшто рекол за вас. Па добро. Рече дека сте „балкански примитивец". (Пауза) Молчите?
СТЕВО: Што да кажам? (Пауза) Мислам дека има право.
САРА: Зошто сте такви, господине Стево? Зошто не се борите за себе? Ако некој ви ласка, длабоко се сомневате дека ги заслужувате неговите ласки и лесно ги отфрлате. А ако некој ве напаѓа веднаш мислите дека е во право, се повлекувате и кревате раце. Зошто? Зошто татко ми би бил во право? Што знае татко ми за вас за да каже било што. Зошто не се цените малку повеќе? Зошто само некој кој ве навредува успева да предизвика вистинска почит кај вас? Јас ве лажам. Татко ми никогаш не рекол за вас дека сте „примитивец". Напротив. Еднаш за вас зборуваше како за „способен младич од Дебар Маало кој далеку ќе дотурка". Тоа веќе звучи подобро, нели? (Пауза.) Нели?
СТЕВО: Далеку подобро.
САРА: Повторно ве излажав. Татко ми никогаш не ми кажал ништо за вас. Јас со него одвај зборувам. До вечерва не знаев дека постоите. А сега знам. И се прашувам дали е тоа некаква утеха.
СТЕВО: „Се хранам со јад, се смеам плачејќи, смртта и животот ми се подеднаиво далечни, вие сте, Госпоѓо, виновни за тие неволи."
САРА: Што е тоа?
СТЕВО: Песна.
САРА: Ваша.
СТЕВО: Да.
САРА: Вие пишувате?
СТЕВО: По малку.
САРА: Како, како беше, уште еднаш?
СТЕВО: Тоа е само крајот од подолга песна.
САРА: Кажете ја целата.
СТЕВО: Не ја знам наизуст. Дома ми е.
САРА: Каков сте вие тоа поет кој не ги носи песните со себе. Добро, кажете го крајот.
СТЕВО: „Се хранам со јад, се смеам плачејќи, смртта и животот ми се подеднакво далечни, вие сте, Госпоѓо, виновни за тие неволи."
САРА: Прекрасни стихови. (Пауза.) Штета што не се ваши. Тоа е последниот терцен на сонот од Франческо Петрарка. (Пауза.)
СТЕВО: Вие сте првата која ги препозна. Со години им ги кажувам овие стихови на сите девојки со кои се запознавам.
САРА: Ова е првата искрена работа која ја кажавте вечерва. Сето друго е лага која толку често ја употребувате што веќе ѝ верувате. Доволно се обидувате да ме импресионирате со вашите интелектуални способности. Вие не сте интелектуалец. Што не значи дека немате други квалитети. Можеби поважни од интелектуалните.
СТЕВО: Многу брзо судите за мене.
САРА: Зар може да се суди полека?
СТЕВО: Секој има нешто што не е веднаш видливо.
САРА: Нека си го чува тоа невидливо за себе. Не ме интересира што мислите вие за себе туку што мислам јас за вас. Целиот живот е на прв поглед. Луѓето се заљубуваат на прв поглед, се убиваат на прв поглед, сите војни — на прв поглед. На прв поглед и вие му се допаднавте на господин Клаус па цело време разговараше со вас. Не остави ни момент за мене. (Пауза.) Морав да ве допирам под масата.
СТЕВО: Мислев дека ќе умрам. Го слушав Клаус, а ништо не го разбирав. Умот ми беше кај вас. Не верував дека тоа мене ми се случува. Јас не ве заслужувам.
САРА: Очекував да го кажете тоа. Вашиот дебармалски комплекс инфериорум ви се заканува со прст и ве предупредува дека Сара Херцог е забрането овошје кое не го заслужувате. Никој ништо не заслужува. Сите крадат што ќе стигнат. Сите се мршојадци под тенката ципа манири. Почнувајќи од мене.
СТЕВО: Но јас едноставно не очекував дека тоа ќе го сторите.
САРА: Кога јас, господине Андреевиќ, би се однесувала онака како што вие од мене очекувате да се однесувам вие, прво, не би биле овде и, второ, би немале теоретски шанси да ме однесете в кревет. Затоа оставете го на мира мојот начин на однесување и кажете нешто просто. Или едноставно молчете. И тоа е нешто во овие кошмарни времиња. (Пауза.)
 СТЕВО: Истиот ден кога првпат ве видов се скарав со мојата девојка Лиле. Утредента се запишав во школата за играње во Пасаж Ароести.
САРА: Јас сакам да играм, но не да танцувам. Сакам други игри. Ве замолив да кажете нешто просто, а не дека сте се заљубиле во мене на прв поглед.
СТЕВО: Па добро, среќен сум што сум овде со вас.
САРА: Тоа е препросто. Можеби е искрено, но затоа е патетично. Никој не е среќен. Сите мислат дека некој друг, на некое друго место е среќен и ја користи онаа среќа која тие ја заслужуваат. И сите грдо и наместено се смешкаат и тивко го влечкаат својот очај зад себе. И никој не може да ги засака оние кои се вљубени во него, ниту да ги придобие оние кои го мразат. Дали често мастурбирате? (Пауза.) Јас, да. Петпати дневно. Би мастурбирала цел живот да немам други здодевни обврски во животот.

(Му открива една дојка. Ја зема неговата рака и ја става врз дојката. Стево зашеметен гледа. Сара ги затвора очите. Ја гризе неговата рака. Ги отвора очите. Се закопчува. Пауза. Се гледаат. Без тропање, во собата влегува Сивиќ.)

СИВИЌ: Извинете.
САРА: Што се извинувате кога не тропате на врата?
СИВИЌ: Ве барав насекаде .. .
САРА: И не очекувате дека ќе ме најдете токму во мојата соба. 
СИВИЌ: Господин Клаус е уморен и сака да си оди. Сака да се поздрави. Посебно со вас… господине Андреевиќ. 
САРА: Ќе дојдеме. (Сивиќ излегува. Ја затвора вратата.) 
СТЕВО: Да дојдеше минута порано…
САРА: Господин Сивиќ е доволно стар да видел гола жена и не верувам дека би го возбудила женска цицка. Посебно не мојава. Се надевам дека еден ден тоа ќе се прави на улица и веќе нема да биде мистерија за која се трошат толку нерви и енергија. Ќе одиме ли?
СТЕВО: Кога ќе можам повторно да ве видам?
САРА: Зошто мислите дека имате право повторно да ме видите? После вас господине Андреевиќ. (Стево излегува. Сара оди по него. Ја гасне светилката.)
      
     
СЦЕНА 5

(Соба во куќата на Андреевиќ. Мрак. Се отвора вратата. Влегува Стево. Пали светло. На масата седи Симон, пијан, со шише до себе.)

СИМОН: О мони, мони, ма, а кадеми фенци фа фенци фа фа фа, опет ха ха ха уна епе епе епе, уна цепе цепе цепе уна хаус хаус хаус, Мики Маус.
СТЕВО: Што правиш?
СИМОН: Квачам јајца.
СТЕВО: Мислев дека ти е страв од темно.
СИМОН: Страв ми е и од светло.
СТЕВО: Како помина славата?
СИМОН: Која слава?

(Пауза. Стево седнува. Си тура ракија. Го чита весникот.)

СТЕВО: Спијат сите, а? (Пауза) „Народно Позориште: „Печалбари“ во чест на конгресот на угостителите“. Ова било за тебе, а ти не отиде. Сигурно ја откажале претставата. „Народен Универзитет: Предавање за камен во бубрегот, со проекции.“ Ова е за Андреја. Добро е за општа култура. „Дежурна аптека, Давџевиќ, Краља Петра, 42“. „Гостилница Маргер. Пристигна прочуената пејачка на руски романси госпоѓа Милица Милиќевиќ, класична и севдалинска пејачка. Не жалејќи материјални жртви на своите посетители да им пружи што поголеми уживања, ангажирана е и малата Каќа Матуршка.“ Не пишува за што е ангажирана. (Го фрла весникот.) Знаеш ли ти, Симоне, дека ние во XX век живееме најдобро од сите милијарди луѓе што живееле пред нас. Во, да речеме, XI век или под турско. Имаш весници, автомобили, струја и тоа ти е нормално. А во XI век немало ништо. Ништо! Само темница и луѓе што живееле во земја како црви.
СИМОН: Не се занесувај.
СТЕВО: Се гушам јас овде Симоне.
СИМОН: Тој XX век ќе ти дојде до ак. И Херцог.
СТЕВО: Господин Херцог ќе ме спаси. На секој човек еднаш во животот му се јавува спасител. Ако не појдеш по него — готово. Тој Херцог за година дена од приправник ме направи референт. Ако со тоа може да ми дојде до ак, не знам како ќе му успее. Работам една година, заработувам 1700. Ти работиш толку години, колку заработуваш? Мислиш Стево е уште дете. Јас сум свој човек. Веќе не сум оној Стево од пред десет години каков што ти ме паметиш. Заборави го тој Стево. Стево е сега друг.
СИМОН: Луѓето се секогаш исти. Какви ќе се родат, такви умираат.
СТЕВО: Па добро, ако сум оној истиот Стево како кога бев дете, како тоа тогаш не знаев да пливам, а сега знам? Да ме фрлеше тогаш во вода ќе се удавев.
СИМОН: Ќе се удавиш и сега.
СТЕВО: Сега знам да пливам.
СИМОН: Колку ќе пливаш? Десет минути? Десет саати? Десет дена? Колку и да пливаш ќе се удавиш. Како да не си пливал воопшто. (Од собата излегува Андреја, штотуку станат од спиење. Пауза.) Разговараме за XX век.
АНДРЕЈА: Затоа не спиете, а? Се плашите да не го преспиете векот. Поарно е малку да се отспие и да биде човек трезен кога е буден. (Пауза.) Ја сретнав Лиле. Праша како си и те поздрави.
 СТЕВО: Не ми е гајле.
АНДРЕЈА: Таа го знае тоа. Рече „Знам дека не му е гајле, но ти поздрави го“.
СТЕВО: Ете на пример таа Лиле. Девојка на место. Домаќинка. Денес ако ми дувне да ја оженам, утре ќе правам свадба. И тоа што се кријам од неа и не сакам да ја видам не значи дека јас неа ја мразам 100 посто. Можеби јас неа ја сакам цели 49 посто. Арно ама, ако некоја друга сакам 51 посто, оние два процента ќе претежнат и Лиле губи.
СИМОН: Мајчини два процента.
СТЕВО: Два процента во животот се голема работа.
СИМОН: Никој веќе никого не сака. Љубов водат само кучињата и Циганите. Останатите пресметуваат проценти.
АНДРЕЈА: Како беше на приемот?
СТЕВО: Розово. Пука шампањско, шуштат женски фустани, се наздравува со одбрани фрази, култура, цивилизација. XX век!
АНДРЕЈА: Уште некој час и гладните работници ќе тргнат со налани преку Камени мост кон монополот. Безработните ќе чекаат работа на „Пјаца“. Исто XX век!
СТЕВО: Не ме блефирај мене со социјална поезија. Ако си толку загрижен оди гини во Шпанија. А јас ќе ти се јавам од Берлин со анзискарта. Ќе ве распрашуваат новинари еден ден дали сте го познавале Стево Андреевиќ. А Стево пие ротвајн во Хамбург, Марбург, Вирцбург. Јас имам обврски кон себе. Често ги гледам дланките. И чувствувам каква сила има во нив. Знаете што се можам да направам со овие раце. Чуда, чуда можам да направам. А вие сакате да ги ставам в џеб, да се оженам, да накотам деца и да почнам да 'рѓосувам. Еве ви, на! Не запирам додека не ја фатам среќата за гуша. Тоа е ризик, но без ризик не можеш да седнеш да јадеш. Или ич или брич. Стево Андреевиќ дебармаалец, сега на бел коњ, со развеана коса и копје во раката галопира кон своите перспективи на хоризонтот. А вие, господа, продолжете со келнерај и револуционерен флерт. Стево Андреевиќ нема време да ги разгледува и вашите случаи. Премногу е зафатен со својот. Во таа смисла тој станува (станува) и поаѓа на заслужена починка.

(Стево излегува од собата. Пауза. Андреја станува. Излегува. Пауза. Симон долго време гледа во дланките. Пауза. Влегува Вера. Го прегрнува Симон. Симон плаче. Вера го милува по главата. Симон се смирува. Погледнува во неа.)

СИМОН: Роди ми бре, Веро, едно машко детенце.

СЦЕНА 6
     
(Вера кај бајачка.)
     
БАЈАЧКАТА: Легни. (Вера легнува.) Рашири се. (Вера ги раширува нозете.) Велиш ниеднаш намерно. 
ВЕРА: Не. Не можам да го додржам. 
БАЈАЧКАТА: Што вели докторот? 
ВЕРА: Вели лежи девет месеци. 
БАЈАЧКАТА: А ти?
ВЕРА: Треба некој да гледа куќа девет месеци. 
БАЈАЧКАТА: Нека гледа мажот ти. 
ВЕРА: Мажот ми не може да си го види алот. 
БАЈАЧКАТА: Требало порано да дојдеш. 
ВЕРА: Направи нешто, жити бога. 
БАЈАЧКАТА: Не може тука господ ништо.(Го пали мангалот. Зева врз водата. Се прекрстува. Плука во водата.) Срце на кол. Срце на вила. Срце на коса. Отвори го големото око за да видиш, што да видиш? Црвец лази во јалова вода, небото лигаво залепено за непцата, ни ваму, ни таму. Рибји меур пред прскање. Мозок отворен на безбожји ветришта. Ѓаволи, ѓаволи на ниски коњи крилати. Голи жили пресечени, гнојни струпки нелечени, триста тајни неречени. Гради да скинеш, очи да избиеш. Подврзи го детето, додржи го кутрото, да излезе да се радува. (Го гаси мангалот. Ја прска Вера по стомакот.) Ке врзеш партали за здравје на Вардар. Ке запалиш свеќа на Света Петка, од поголемите. Ќе однесеш кошула од мажот ти на Капиштец. Ке ми дадеш мене две банки.
ВЕРА: Ќе помогне ли?
БАЈАЧКАТА: Не знам.
ВЕРА: Па зошто тогаш сето ова?
БАЈАЧКАТА: За да поминеме од редот.
      

СЦЕНА 7

(Стево во канцеларија. Пишува. Од соседната канцеларија излегува Сивиќ.)
     
СИВИЌ: Многу сме вредни. Не ги испуштаме ни за момент од раце конците на нашата кариера. Напредуваме секојдневно. А брзиот успех има свои острици. Како стекнување претерана самодоверба. Која нè фрла во искушение да ја заведеме ќерката на нашиот шеф. Ќе прашате што имам јас со тоа. Сосем ништо. Немам ништо ни со брат ви кој ако не го спастрите ќе заврши в затвор. Мислам на помладиот, скоевецот, се разбира. Постариот толку пие што е сосем изгубен, нели. Сериозно ви велам за Андреја, господине Андреевиќ. Некои луѓе кои ги познавам го имаат на око, а тоа може да биде опасно. Ќе речете од каде го знам сето ова. Сè се знае. Преку овој ѕид се слуша што се договараат вашите родители да зготват за ручек. Тенки се овие ѕидови. И лесно можат да се срушат. Мислам буквално. Тогаш ни Херцог нема да ве спаси. До гледање, господине Андреевиќ. Пријатен ручек. (Излегува. Стево останува замислен. Пауза. Стево продолжува со работа. Тропање на вратата.)
СТЕВО: Напред. (Влегува Ацо) 
АЦО: Здраво, Стево. 
СТЕВО: Здраво, Ацо. Што има?
АЦО: Мака мачам. Дојдов за камионот. Лоша е работата.
СТЕВО: Седни, повели. Сакаш цигара. (Му нуди цигари. Ацо зема.)
(Во канцеларијата влегува Клаус.)
СТЕВО: Повелете, господине Клаус.
КЛАУС: Господин Сивиќ замина?
СТЕВО: Да. Пред две минути.
КЛАУС: Ништо, само вие работете. (Прегледува некаква картотека.)
СТЕВО: И што рековте дека е проблемот? 
АЦО: Дадовме камион на генерален ремонт и плативме за генерален ремонт, а само е подмачкан и сменети се кариките. (Клаус се врти и значајно погледнува во Ацо и Стево. Продолжува да гледа во картотеката.)
СТЕВО: Невозможно.
АЦО: Возможно. Ујдурма е направена.
СТЕВО: Зошто не рекламиравте на преземање?
АЦО: Што да рекламирам? Гледам бојадисано ново, нема белки да ја отворам машината за да рекламирам. И сабајле чука, исто како порано. Сите крадат, ама вие претеравте. Давате фактура за променети клипови, хилзни, лагери, запчаници, гарнитура дихтунзи, отворам, се лага, се старо.
СТЕВО: Не знам како се случило, но имаме начин да се провери.
АЦО: Стево, немој да ми зборуваш на „вие“ и не ме заебавај со чиновнички фрази туку кажи кого да го фаќам за гуша за оваа работа. Шефот мене ми ја крши главата. Јас го имам задолжено камионот. Вели јас платив ремонт, твоја работа. Требаше да возам за Врање сабајле. Ми пропадна денот. Имам дете дома.
СТЕВО: Не ме ставајте и мене во незгодна ситуација. Реков дека ќе провериме и ќе средиме.
АЦО: Па ајде проверувајте и средувајте.
СТЕВО: Постои редовна постапка.
 АЦО: Мене ми треба исправен камион.
СТЕВО: Само без викање затоа што ако ја гледаме чисто правната страна на случајот камионот е примопредаден и со тоа нашата обврска престанува. Потпишано е дека се е во ред.
АЦО: Е како кога ништо не е? Сега треба од свој џеб да платам нов ремонт и да им стојам на мајсторите врз глава за да не украдат некој шраф.
СТЕВО: Јас сигурно нема да платам.
АЦО: Стево имав намера да кренам во воздух едно 100 луѓе во Скопје. Ти ќе бидеш сто и првиот.

(Клаус си оди од канцеларијата.)

СТЕВО: Ацо, слушај!
АЦО: Сега сум Ацо, а додека беше оној тип овде бев
Вие. Што да слушам?
СТЕВО: Види, немам јас ништо со таа работа. 
АЦО: Па ти си се натртил како референт овде, ќелеш
еден. И другпат, кога ќе понудиш цигара, запали ја. (Ја фрла цигарата. Излегува тропајќи со вратата. Стево останува збунет. Пауза. Влегува Клаус.)
КЛАУС: Проблеми?
СТЕВО: Не, господине Клаус, се е во ред. 
КЛАУС: (Гледа што пишувал Стево.) Испораката е гледам пред крај. Одлично. Исфрлете ги овие три ставки.
СТЕВО: Како мислите, господине Клаус? 
КЛАУС: Едноставно, исфрлете ги. Прецртајте ги. (Пауза.) Прецртајте ги. 
СТЕВО: (Ги прецртува.) Вака? 
КЛАУС: Така. Гледате каква е снагата на перото. Тоа што до пред малку постоеше, сега веќе не постои. А само е пречкртано.
СТЕВО: Што ќе каже господин Херцог кога ќе види? 
КЛАУС: Зошто да види? (Пауза.) Трговијата е чудна господине Андреевиќ. Најкомплексна сфера на човековата активност. Во почетокот беше капитал. (Гледа на часовникот.) Работниот ден е завршен.
Не би било лошо да ја пробаме таа домашна ракија која толку ја рекламирате. 
СТЕВО: О, господине Клаус! 
КЛАУС: Само ќе морам претходно да земам цвеќиња за вашите домашни.
СТЕВО: О, господине Клаус. Нема потреба. 
КЛАУС: Некои нешта се прават и од учтивост. 
СТЕВО: О, господине Клаус. Требаше да ми кажете малку порано. Да подготвеа нешто. 
КЛАУС: Јас сакам на неподготвено.


СЦЕНА 8
      
(Куќата на Андреевиќ. Димитрија го делка своето дрво, Ацо и Андреја разговараат, Марија гледа во карти, Вера пее, Симон спие.)
     
АЦО: И додека беше Германецот таму, се на „вие“ со мене. После ја смени песната. 
АНДРЕЈА: Нешто се случува со него. 
АЦО: Нешто се случува со сите нас: ама тој ја претера.
АНДРЕЈА: Ќе зборувам јас со него. 
АЦО: Лесно за разговарање. Што правам без камион? 
АНДРЕЈА: И онака одиме во штрајк. За после ќе се снајдеме некако.
АЦО: Од готово правиме вересија. Е Стево, Стево: (Влегува Стево.)
СТЕВО: Доаѓа гасподин Клаус. Веро, мамо, зачистете малку. Ацо, тука си. Симоне, разбуди се братко. Отиде да купи цвеќе, ќе дојде на ракија. Извадете од ланската ракија. (Ацо излегува). Ацо, каде бе? Направете и нешто за мезе. Салата. Има сирење?
СИМОН: Кој рече доаѓа?
СТЕВО: Господин Клаус, на ракија!
СИМОН: Па зошто морам јас да бидам буден за тој да пие ракија?
ДИМИТРИЈА: И кој го покани него на ракија?
СТЕВО: Јас! Имаш нешто против?
ДИМИТРИЈА: Немам многу против, ама немам ни многу за.
МАРИЈА: Кој доаѓа? 
СТЕВО: Ти кажав, мамо, кој доаѓа, господин Клаус доаѓа.
МАРИЈА: Зошто од цел свет токму кај нас доаѓа?
СТЕВО: Смени ја шамијата жити бога, стави нова. (Марија оди.)
АНДРЕЈА: Што треба јас да облечам? 
СТЕВО: Остави ме Андреја, жити мајка. 
АНДРЕЈА: Што не го остави ти Ацо. 
СТЕВО: После ќе ти објаснам. 
АНДРЕЈА: Сè ми е јасно. 
СТЕВО: Ништо не ти е јасно. 
АНДРЕЈА: Не знам кому ништо не му е јасно. 
СТЕВО: Стани бре, Симоне, оди замиј се. 
СИМОН: Што не го однесеш ти тој Шваба во некоја фамилија која повеќе ти се допаѓа. 
МАРИЈА: (Со нова шамија) Добра е оваа? 
СТЕВО: Добра е. Вера, извади и слатко. 
СИМОН: Ти на жена ти слатко. 
ВЕРА: Пушти сега, Симо ете.
СИМОН: Пушти сега, пушти после, отиде животот.
ДИМИТРИЈА: Да не сака тој и на ручек да седи? Немам јас ништо против. Нека седи и на вечера. И утре сабајле на појадок.

(Стево се гледа на огледало. Се чешла. Седнува. Гледа во часовникот. Тишина. Пауза. Сите чекаат.)
     
МАРИЈА: Кого чекаме?
ДИМИТРИЈА: Ѓаволот треба да го бркаме, а не да го чекаме. Иш, иш!!!
(Пауза. Тишина. Чекаат.)
 ДИМИТРИЈА: Чекајте го вие свети Харалампие ако сакате.

(Поаѓа со количката кон вратата. Во тој момент тропање на вратата. Димитрија се враќа. Стево скока и отвора.)

СТЕВО: Повелете, господине Клаус. Повелете. Ова е мајка ми Марија.
КЛАУС: Чест ми е, госпоѓо Андреевиќ. (Ѝ подава цвеќе. Марија збунето го зема.)
СТЕВО: Татко ми Димитрија. (Клаус кимнува со глава) Брат ми Симон. (Исто. Симон кимнува со глава.) Брат ми Андреја. (Исто.) Снаа ми Вера. (Исто.) Повелете седнете.
КЛАУС. Благодарам. (Седнува.) Господин Стево веќе неколку дена љубезно ме кани да ја посетам вашата фамилија, а ете, дури сега најдов малку слободно време. Значи, ова е вашата куќа. (Гледа наоколу.) Убаво: Со што се бавите вие, господине Андреевиќ?
ДИМИТРИЈА: Молам? Правам свирче.
СТЕВО: Татко ми беше познат ѕидар. Постариот брат е келнер, а помладиот трговски помошник.
КЛАУС: (На Андреја) Каде?
АНДРЕЈА: Во колонијално-деликатесната продавница „Јефтиноќа".
КЛАУС: Кај Ристиќева палата? Ми се чини дека еднаш, ве видов таму. (Вера служи ракија и салата.) Ова е таа славна ракија. (Зема чашка.) Вие не пиете, господине Андреевиќ?
ДИМИТРИЈА: Не. Ручав. Јас рано јадам.
КЛАУС: Вие?
АНДРЕЈА: Не пијам.
КЛАУС: (На Симон) Вие ќе се напиете?
СИМОН: Ај нека влезе свињче у џамија. (Зема чашка.)
СТЕВО: На здравје, господине Клаус. Добро ни дојдовте и за многу години.
КЛАУС: На здравје. (Пие.) Навистина е добра. Каде е вашата госпоѓа мајка? (Стево станува да ја побара Марија. Марија стои во кујната, со цвеќето во раце и се тресе.)
СТЕВО: Што е мамо? Што ти е?
МАРИЈА: Диво месо.
СТЕВО: Какво диво месо? Ајде таму имаме гостин. (Стево се враќа кај Клаус.) Земете и мезе. Послужете се. Да не сакате слатко? Има одлично слатко од дуњи.

КЛАУС: Не, благодарам. Ова е доволно.
СТЕВО: Што уште да ви дадеме?
СИМОН: Уште да заиграме и да запееме.
КЛАУС: Да. Забележав дека тука луѓето навистина прекрасно пеат и играат. 
СИМОН: Добро сте забележале. И сите мислат дека само тоа го знаеме.
СТЕВО: Мајка ми прекрасно пее.
КЛАУС: Би било одлично кога би сакала да запее. 
СТЕВО: Мамо! Мамо, дојди да запееш нешто за господин Клаус. 
МАРИЈА: (Излегува како во транс. Пее.)
Да сум бистра вода, мори мамо
да сум бистра вода, мамо мори мамице
јас знам кај да течам.
(Пауза.) Диво месо. (Се враќа назад во кујната. Пауза.)
КЛАУС: Диво месо?
СТЕВО: Не замерувајте. Мајка ми е уморна.
КЛАУС: Што значи диво месо?
СТЕВО: Тоа е бабина деветина. Празно верување дека ако некому му влезе влакно во грлото, околу коренот на влакното ќе се створи месо кое не е човечко и кое ќе расте и нарасне толкаво да го угуши човекот.
КЛАУС: Интересно. (Андреја пие чаша ракија на искап.) Вие рековте не пиете?
АНДРЕЈА: Реков.

(Пауза. Димитрија делкајќи го своето дрво го сече прстот. Пцуе под мустаќ. Ја цица крвта.)

КЛАУС: Се исековте.
ДИМИТРИЈА: Да. (Голта ракија од шишето. Плука на прстот.)
 КЛАУС: Забележувам дека јазикот кој го зборувате не е чист српски. 
АНДРЕЈА: Ние живееме во Вардарска Бановина. Зборуваме Вардарско Бановски.
 КЛАУС: Како сте вие задоволни од вашата работа во бакалницата? Платата ви е сигурно мизерна, а работата тешка.
АНДРЕЈА: Има многумина и без работа.
КЛАУС: Значи ли тоа дека вашето незадоволство го гушите споредувајќи го со нечие туѓо и поголемо. Тоа е доста конзервативно размислување.
АНДРЕЈА: Како сте вие задоволни од вашата работа, господине Клаус?
КЛАУС: Хм, не многу. Јас би сакал ако можам ништо да не работам. Да патувам и да читам книги.
АНДРЕЈА: Тоа е чисто буржоаско размислување.
СТЕВО: Андреја остави сега тоа.
КЛАУС: Имате право. Јас сум буржуј. Отсекогаш сум бил. И не се срамам од тоа. Секој е она што е и треба да се помири со тоа.
АНДРЕЈА: Напротив. Секој мора да се потруди да стане она што може да биде.
КЛАУС: Тоа е често тешко.
АНДРЕЈА: Тешко, секако, но изведливо. Луѓето под турско петстотини години мислеле дека не можат да сонуваат да ја разнишаат таа сила, а ете таа изгнили и пропадна како трула штица. После пет стотини години, да, но пропадна. Или Австро-Унгарија. Големата империја пропадна 1918 како никогаш да не постоела. И палатата на господин Ристиќ на плоштад, која ни се чини непроменлива, цврста и изградена за век и веков, еден ден ќе ја снема како никогаш да не била таму.
КЛАУС: Тоа се вика дијалектичка интерпретација на историјата!
СИМОН: Уште една ракија, господине Клаус? (Си тура себеси.)
КЛАУС: Не, благодарам. Добро, ако на турската империја ѝ требале пет векови колку време ќе и треба на Ристиќевата палата за да ја снема.
СИМОН: Два часа удирање со казми и лопати.
КЛАУС: Кој ќе ги крене казмите и лопатите?
АНДРЕЈА: И јас, меѓу другите!
КЛАУС: Што имате вие против господин Ристиќ?
АНДРЕЈА: Ништо против него посебно, туку против сите нив заедно.
КЛАУС: Што конкретно?
АНДРЕЈА: Возат автомобили.
КЛАУС: Тоа не е грев.
АНДРЕЈА: Поминуваат покрај нас зад заматени прозорци и нè гледаат како да сме муви во маќеница. Некаде брзаат. После појадок одат на ручек. И поминуваат. Поминуваат со векови. Нè држат уплашени со фрази, со мистерии, со догми. Нè држат уплашени дека ќе ни го земат лебот, ќе ни го срушат домот, ќе ни ја скршат вилицата. И ние уплашено им правиме пат и ги поздравуваме. И сè додека се плашиме, тие ќе газат преку нас. Слободата ќе дојде кога ќе го надминеме стравот. Слобода е кога на улиците ќе се исфрлат и истресат сите сандаци од мемливите тавани, сите постели со влажен памук, кога ќе се истребат сите лебарки, подрумски стаорци и маларични комарци, кога сите куќи ќе се бојадисаат во бело, сите прозорци ќе се отворат, сите алишта ќе се извријат и исперат во изворска вода и ќе се остават на пролетно сонце да се сушат.
СИМОН: Браво! И кога јас ќе седнам во меана, а газда Трајко ќе ме служи.
КЛАУС: Тоа е револуција!
АНДРЕЈА: Наречете ја како сакате.
КЛАУС: Вие сте поет. Толку импресивно-звучеше тоа што ми го издекламиравте што за момент помислив дека однапред сте го научиле напамет. (Гледа на часовникот.) Простете, јас морам да брзам. Ме чекаат некои луѓе на ручек. Не знам дали е сега најпогоден момент да ја спомнам таа работа, но зошто да не. Можеби со вас господине Стево требаше претходно да поразговараме за тоа. Се работи за нашето претставништво на кое му е итно потребно проширување. Притиснати сме од конкуренцијата, мораме да излеземе на главната улица. Вашава куќа е на главната улица и залепена до претставништвото. Би сакале да ја откупиме куќата. За добра цена. Ве молам размислете во таа смисла. 
ДИМИТРИЈА: Не доаѓа во обѕир. (Пауза.) Не доаѓа во обѕир.
СТЕВО: Чекај, тато. 
ДИМИТРИЈА: Не доаѓа во обѕир. 
СТЕВО: Ќе размислиме, господине Клаус, се разбира. Ќе видиме.
ДИМИТРИЈА: Ти не се мешај. 
КЛАУС: Ми беше необично пријатно. Благодарам и до гледање. 
СТЕВО: Простете ако имаше некаква грешка. (Клаус излегува. Стево го испраќа. Пауза. Тишина. Стево се враќа.)
ДИМИТРИЈА: Кога се договори ти со него за оваа работа? 
СТЕВО: Ништо не знаев. Со вас дознав. Жими сè најмило. 
ДИМИТРИЈА: Ти ќе го продаваш тоа што самиот ќе го спечалиш и изградиш. Овде не чепкај. Ова е мое. 
СТЕВО: Ќе ни биде платено и преплатено. 
ДИМИТРИЈА: Никој мене не може да ми плати. Кој ќе ми ги плати нозеве? Од оваа чатија паднав. 
СТЕВО: Не зборуваме сега за нозете.
ДИМИТРИЈА: Ете, јас мислам дека токму за нозете зборуваме. И само за нив.
СТЕВО: Слушај, дај да бидеме разумни.
ДИМИТРИЈА: Не ми треба мене разум од тебе. Остави ме на мира.
СТЕВО: Остави ме ти мене на мира. И сите вие. На глава сте ми качени. Проклети селаништа! Се држите за некои свои излитени принципи и обичаи како слепци за стап. Ме избрукавте пред човекот. Го гледавте како да ќе ве зарази со некоја непозната и страшна болештина. Сè што не ви е познато е проклето, туѓо и непријателско. Држи се за учкурот, важно е да сме свои, какви сме такви сме. Мене ме вика Европа, а вие не ме признавате за човек во ова посрано маало. Да можам да се откачам од вашето лепило, ќе летнам. 
АНДРЕЈА: Ќе ти направат споменик кај мостот. Крал Петар на коњ, Крал Александар на коњ и Стево Андреевиќ на... коњ. 
СТЕВО: Го чувме и твојот митинг. Сакаш да ме избркаат од работа поради твоите малоумни политички афектации? Видовме кој си!
АНДРЕЈА: Дај да видиме кој си ти! Ако си било кој! Си се фатил со тој шпион. 
СТЕВО: Клаус не е шпион. 
АНДРЕЈА: Го знае Скопје поарно од сите нас заедно кои сме родени овде. Не. Симон е шпион. 
СИМОН: Зошто јас шпион? Не сум јас шпион.

(Влегува Марија.) 

МАРИЈА: Со подуено грло ни се дише, ни се пее. Месото мора да се откорне со нокти, раната да се изгори со жар. А вие се карате. Гајле немате. Ве гледам, а не знам кои сте. Никого веќе не распознавам.
СТЕВО: Јас сум син ти Стево, а ова е мажот ти Димитре и аман кажи му да дозволи да ја продадеме куќава за да стокмиме пристојна пара и да се скрасиме на некое друго место.
МАРИЈА: Каде ќе се селиме? 
СИМОН: На Марс. 
МАРИЈА: Каде е тоа? 
СИМОН: Во Пајко маало. 
СТЕВО: Мојата кариера зависи од секој чекор. Во овој момент зависи од оваа скапана куќа. 
ДИМИТРИЈА: Твојата кариера стави си ја ти во газот,а мојата скапана куќа остави ми ја да ми се сруши врз плеќите.
СТЕВО: Што знаеш ти што е кариера скапаницо стара. Цел живот го помина како аргат. Јас на 26 години имам своја канцеларија. 
ДИМИТРИЈА: Јас бев мајстор ѕидар. 
СТЕВО: Мајстор што паѓа од скелиња. Гледај каква куќа си изградил!
ДИМИТРИЈА: Градев како што, знаев и умеев. А ти ако сакаш да разградуваш излегувај надвор и не се враќај. Изрод еден.
СТЕВО: Ти ли ќе ме избркаш? Ајде стани избркај ме. (Ја удира количката со Димитрија од ѕид. Скока Андреја. Го удира Стево. Притрчува Вера. Ги двои.)
СИМОН: Пушти ги, остави ги нека се заколат. (Пауза.)
ДИМИТРИЈА: Да знаев какви ќе излезете ќе ве издркав во чаша. Ебави младоста. Сè ќе запустите. Не признавате ни ѓавол ни бог. Немате ред ни во главите, ни во телата. Сè на своја рака, со првиот ветер, како муви без глава. Мислите сè што лета се јаде. Европа ве бара! И се прди на Европа за вас. Воздивнувате по Германија! А таткото што ги изгубил нозете за вам да ви направи куќа е помија што не знае два и два и им пречи на Европјаните да прават кариера. Не знаете да се чувате. Живеете на вересија. Ќе загинете по некои дупки, ќе ве изедат пајажини, името ќе ви се запусти, трага нема да остане од вас. Солзи немам да ве исплачам колку сте за тажење. (Андреја станува и брзо излегува.)
МАРИЈА: Андрејааааааааа!!!

СЦЕНА 9
      
(Соба во куќата на Сивиќ. Тропање на вратата. Од соседиата соба излегува Сивиќ во домашна наметка. Ја отеора вратата.)
     
СТЕВО: Добро утро, господине Сивиќ. Може ли да влезам за момент? Сакам да ве замолам за една услуга. (Сивиќ му пушта пат. Стево влегува.) Благодарам.(Пауза.) Брат ми е уапсен. Синоќа за време на штрајкот. Бев во полицијата, велат не ги избројале уапсените, а камо ли да знаат кој е Андреевиќ. Зборував со господин Херцог пред малку, тој ме упати до вас. (Од зад грб во собата влегува Сара во ноќница. Застанува зад Стево. Стево не забележува.) Ми кажа дека брат ви работел таму. Јас зборував со Андреја уште тогаш кога вие ме предупредивте и тој вети дека ќе се поправи. Не знам како се случи со тој штрајк, но сигурен сум дека ако сега нешто сторите веќе нема да се повтори. Тоа го гарантирам јас со својата слобода. Ве молам, господине Сивиќ. Дома ситуацијата е несносна. Мајка ми ми плачеше на гради цела ноќ. Тие веруваат дека јас тука имам замешано прсти. Како јас да сум го затворил.
СИВИЌ: Сара, зошто не се вратиш в кревет, имам со господин Андреевиќ важен разговор.
СТЕВО: (Се врти. Вчудовиден гледа во Сара. Станува.) Госпоѓице Херцог.
САРА: Седете, господине Андреевиќ.
СТЕВО: Простете. Не знаев.
 САРА: Што не знаевте?

(Сара му приоѓа на Сивиќ. Го прегрнува околу половината. Гледаат во Стево. Пауза.)

СТЕВО: Можете ли да ми помогнете, господине Сивиќ.
СИВИЌ: Не.
СТЕВО: Можете било што да сторите?
СИВИК: Не.
СТЕВО: Ве молам, господине Сивиќ.
СИВИЌ: Не:

(Пауза. Стево станува. Гледа извесно време во нив. Излегува. Пауза. Сара сака да го баци Сивиќ. Тој и удира шлаканица. Таа се пикнува до него за да избегне нова шлаканица.)

СЦЕНА 10

(Хотелската соба на Клаус. Стево и Клаус. На масата пред нив шише коњак.)
     
КЛАУС: (Му тура коњак на Стево.) А конечно зошто не го оставите брат ви малку в затвор.
СТЕВО: Не, благодарам, господине Клаус, доволно ми беше.
КЛАУС: Пијте, пијте младичу. Растројте се малку. Многу сте стегнат. Да, зошто вие мислите деска нему му е поарно на слобода. Тој можеби сака да биде в затвор. Можеби намерно работел на тоа да стигне в затвор. Тоа ви звучи неверојатно, но животот е полн со изненадувања. Познати ми се случаи на таква парадоксална логика, инверзија на нормалното расудување. А притоа не заборавете една битна компонента – тој е Словен. Тој податок лесно одговара на прашањето зошто некој би сакал да биде во затвор. Јас тоа го наречувам синдром на славјанската мазохистичка душа. Кога ништо не е во ред, а не се крева малиот прст ситуацијата да се поправи и во тоа дури и се наоѓа задоволство. А на овој Балкан никогаш ништо не било во ред. Дваесет илјади години наназад. И ако во сиот тој метеж некој се заложи да помогне, таа помош не се прима добронамерно. Напротив. Сомничаво се одбива. И состојбата на пропаѓање продолжува. Вие сте осудени да живеете во состојба на пропаѓање. Не на пропаст, затоа што пропаста е дефинирана состојба и не на благосостојба, од која сте далеку, туку на пропаѓање. Постојано и постојано пропаѓате. Во истите дупки. На ист начин. Повторно и повторно. Упорно и тврдоглаво. Никогаш не извлекувате никакво искуство. Тоа станува смешно. Па мечка во циркус научува да вози велосипед. Младоста ја минувате на корзо грицкајќи семки. Не читате ништо потешко од стрипови за гусари. Идоли ви се оние идиоти кои се самоубиле слушајќи ја „Тужна је недеља" и ситниот криминалец Киро Атевиќ. Киснете по меани, а не знаете да пиете. После две ракии ви светнуваат очите и почнувате да се прегрнувате, бацувате и да му се заканувате на цел свет. И веќе не гледате кој што ви прави зад грбот. Или не пијте или научете подобро да поднесувате алкохол. Брат ви Андреја спаѓа директно и без остаток во таа класификација, а и вие не сте подалеку, иако сте вие сепак друг случај. Треба нешто да сторите со себе. Треба да се ослободите од стегите на вашиот мазохизам и да пуштите да ве води срцето. Срцето никогаш не е мазохистички настроено, тоа е радосно, главата е таа која прави проблеми. Свесен сум дека вас ве глода и друга мака: вие не знаете што точно сака вашето срце. Но тоа е лажна дилема. Никогаш не сте го пуштиле да ви каже. Го држите задушено во малиот џеб и кукате што не умеете да го следите внатрешниот инстинкт. Оставете го срцето слободно да дише и тоа ќе ви се јави. Секако дека тука има и редица други компликации. Како што е на пример недостатокот на чувство на припадност и традиција. До каде најдалеку наназад вие можете да ја следите својата фамилијарна лоза? Како се викале вашите прададовци? Тешко дека знаете. А ете јас знам. Моето дрво е грижливо запишано наназад до XIV век. Може да се помисли дека тоа не се битни разлики, но од друга страна… од друга страна традицијата и културата се светски и општочовечки придобивки. Гете е исто толку ваш колку и мој. А вие сте убав и бистар младич, предодреден за успех. Ќе заминеме заедно назад во Германија. Ќе го усовршите својот германски на мојот имот покрај Рајна. И својот вкус. После два месеца ќе разликувате нијанси во букето на скоро исти вина. Ќе го развиете своето тело со тенис и пливање. Својот ум со одбрани четива. Ќе се забавувате. Ќе престанете да се плашите од себе. Ќе станете светски човек сигурен во својата мисла, своите одлуки и потези. А јас ќе бидам покрај вас и ќе го следам вашиот развој. Нашето враќање во Југославија ќе биде триумфално. Вие се обидувате да пишувате поезија. Па како да се снајдат вашите музи во скопската слама и лој. Верувам дека едноставноста и рустикалноста можат да бидат инспирација, но само ако се филтрираат и прочистат низ образование и култура. Со други зборови, човек треба да ја сочува својата невиност но притоа да ја збогати со искуство. А вие сте сè уште во фазата на наивна невиност. Вие сè уште не сте го изгубиле хименот. Тоа е малку груба сексуална слика, но доста прецизна. Вие уреба да бидете силуван. Ова ве збунува, но јас сакам да ве збунам. Треба некој да ве фати за коса, да ви ги искрши коските, да ви ги отвори ушите, очите и носот, да ве смеша, да ве измеле, да ве изгмечи и повторно да ве состави како ново човечко суштество. Вие и сега имате очи, уши и нос, но не ги употребувате. Ви служат како украс. Ништо не гледате, ништо не слушате. Живеете кретенски, хипнотизиран, малограѓански полусон и чекате откровение, чудо, се подготвувате за големиот час кога вашиот живот конечно ќе започне, а сè повеќе се сомневате дека тој час воопшто ќе пристине. А годините минуваат и денес, утре животот поминал. Се вртите околу себе – пустош. Откровението не дошло, а навиката станала корава. Па заминувате до најблиската кафеана и наздравувате со непознати намерници во името на нејасните визии за она што сте можеле да бидете. А јас ви нудам нешто друго. Ви нудам можност да ја раскинете папочната врска со своето племе и да се издигнете до својот сопствен идентитет. А потоа да му се вратите на тоа исто племе и да го поведете онаму каде што тоа самото не може и не знае да стигне. Ви ја нудам својата скромна помош. Ви ја нудам својата рака.

(Го фаќа Стево за рака. Пауза. Се гледаат. Пауза. Го фаќа Стево некаде долу под масата. Пауза. Стево е стаписан.)

СТЕВО: Господине Клаус, јас ќе морам да одам (Пауза) Морам да одам. (Пауза.) Господине Клаус. (Пауза.) Пуштете ме да си одам, господине Клаус. (Пауза.) Пуштете ме, господине Клаус. (Пауза.) Пуштете ме да си одам, господине Клаус.

(Клаус го пушта. Стево станува. Зашеметено излегува од собата. Пауза. Клаус ја допива својата чашка коњак.)

СЦЕНА 11
      
(Затвор. Просторија за примање. Андреја, претепан, и Стево.)
     
СТЕВО: Здраво Андро. (Андреја кима со главата.) Како си? (Андреја кима со главата.) Не можев порано да дојдам. Не пуштаат. Одвај и овие пет минути ги добив. Овде чудно мириса. Барав врски околу твојата работа. Се ќе биде во ред. (Андреја кима со главата) Старите се добро, те поздравуваат. Пратија храна и цигари. Морав да ги оставам на вратата. Ќе ти ги дадат. (Андреја кима со главата.) Знаеш што е ново? Вера е трудна. Реши да лежи. Сака да роди по секоја цена. Ете, ќе имаме и внуче. Симон го избркаа од работа. Изгледа бил пијан. Не сака да каже. Тој не е во Скопје. Отиде на воена вежба. Постојано има некои вежби и маневри. Се плашам да не ме соберат и мене. Верувам дека ќе те пуштат за некој ден. Па ќе одиме на Гачка плажа да се бањаме.
АНДРЕЈА: (Нешто неразбирливо промрморува.)
СТЕВО: Молам? Ништо не те разбирам.
АНДРЕЈА: Ќе одиме во логор. Ацо е со мене. Те поздравува, вели да не му се лутиш. Дома, под прагот од влезната врата скрив револвер и илјада летци. Предај му ги на Миле комшијата. Поздрави ги старите. И Вера. И Симон кога ќе се врати. (Почнува да плаче.) Морам да издржам. Морам да издржам до крај. И јас имам проголтано влакно. Морам да го исплукам! (Се прибира.) Наскоро ќе биде војна. Работите ќе се расчистат. Ќе се видиме во некое друго време. Догледање. Биди храбар. 
СТЕВО: Биди ти храбар. 
АНДРЕЈА: Тебе ти е потребна храброст. Јас го направив својот избор.

(Андреја се врти. Заминува.)

СЦЕНА 12

(Канцеларијата на Херцог. Клаус седи зад биро. Зборува иа телефон.)
     
КЛАУС: Благодарам, гоеподине Живковиќ. Да, да, ги имам сите документи само работата е неодложна и мора да се сврши што поскоро и по можност уште вечерва. Знам дека е пребрзо, господине Живковиќ, инаку не би ја барал вашата помош. Да. (Пауза. Влегува Сивиќ.) Да. Одлично. Господин Сивиќ ќе дојде по вашето овластување. Одлично. Многу ме задолживте, господине Живковиќ, ќе морам да побарам начин да ви се заблагодарам. Пријатно. До гледање, господине Живковиќ. (Ја спушта слушалката.) Пратете 20 луѓе со крампови и лопати и срушете го број 18 уште вечерва. Утре наутро, кога ќе дојдам во оваа канцеларија сакам од мојата десна страна да видам бришан простор. (Му фрла на Сивиќ плик.) 50 илјади. Дајте им ги. Нека се снаоѓаат. Се обидовме со добро.
СИВИЌ: Што ќе каже господин Херцог?
КЛАУС: Што има тој да кажува, па не ја рушиме неговата куќа: Се уште не. Покрај толку девојки во Скопје зошто решивте да водите љубов токму со ќерка му Сара. Па таа е Еврејка. Што ме гледате така глупаво. Не читате весници, господине, весници, а ако сакате да останете кај мене во служба ќе морате да бидете подобро информирани.
СИВИЌ: Кај вас во служба? А господин Херцог?
КЛАУС: Господин Херцог е сега сенилен Евреин во пензија.
СИВИЌ: Кој го пензионира? 
КЛАУС: Третиот рајх. (Му покажува писмо.) 
СИВИЌ: (чита.) А Стево Андреевиќ, 
КЛАУС: Него го пензионирам јас лично. (Влегува Херцог.)
ХЕРЦОГ: Што е работата, господине Клаус? Телефонирате во ниедно време, ништо не објаснувате. Мислев дека имаме пожар. Имам проблеми со стомакот. Не висам на закачалка. Сивиќ сварете кафе.
СИВИЌ: Мислам дека се потроши, господине Херцог. 
ХЕРЦОГ: Значи, господине Клаус? 
КЛАУС: Значи, господине Херцог, последниве денови ги проверував документите на ова претставништво.
ХЕРЦОГ: Кој ви го дозволи тоа? 
КЛАУС: Никој. 
ХЕРЦОГ: Господине Клаус колку што ми е мене познато вие дојдовте овде во протоколарна службена посета. 
КЛАУС: Колку што ви е вам познато! А колку што ми е мене познато, господине Херцог, вие лошо сте ги воделе интересите на компанијата. Лошо сте работеле. 
ХЕРЦОГ: Ве праша ли вас некој за оценка како сум работел?
КЛАУС: Да.
ХЕРЦОГ: Кој, ако смеам да знам.
КЛАУС: Не смеете. (Му го дава писмото на Херцог. Херцог го чита. Пребледнува.) 
ХЕРЦОГ: Ова писмо го имавте од почетокот. 
КЛАУС: Слатко е да се чува тајна од која имаме корист.
ХЕРЦОГ: И што да правам јас сега? 
КЛАУС: Напијте се кафе со нас. Сварете кафе, господине Сивиќ. 
СИВИЌ: Со задоволство, господине Клаус … шефе.

СЦЕНА 13

(Јавна куќа. Симон во соба со проститутката Мими. Главата му е положена во нејзиниот скут. Облечен во војничко. Таа му ја милува косата.)
     
СИМОН: Красна је жабачка, бела небела, 
подајте на Симон Бошковичева 
Симон, Симон кад че варошима 
Љуби те Мими са својим очима.

Красна је жабачка бела небела, 
подајте на Мими Бошковичева, 
Мими, Мими, кад че варошима, 
Љуби те Мими са својим очима.

МИМИ: Е Симоне, Симоне и ти си бил сентиментален будала како мене.
СИМОН: Сега сите редови, каплари, поручници и капетани го бараат резервистот Симон Андреевиќ низ Скопје, а Симон дреме во скутот на Мими Бошковиќева. Не ми е гајле. Тие сакаа да ме убијат. Ме фати грутката овде, ете овде, одам кај капетанот, господине капетане, вака и вака работата, ако може на лекар, не може, вика, не може, ова е воена маневра, не е заебанција. Му велам не можам да дишам, ќе умрам. Умри, вели! Е на, умри. Нека умре тој. И јас преку жица. Уште ме стега овде.
МИМИ: Многу пиеше. Што не одиш дома да спиеш?
СИМОН: Како да одам дома. Темно е надвор. Мајко моја страв ми е да си одам дома.
МИМИ: Од што ти е страв?
СИМОН: Затворен сум.
МИММ: Па излези надвор и нема да бидеш затворен.
СИМОН: Секаде ми е исто. Затворен сум јас меѓу земјата и небото. Нема бегање. Фрли го Симон во најшироко поле, пак е затворен. Не може Симон да побегне од Симона. Ќе умре Симон како мува.
МИМИ: Јас ќе те допратам.
СИМОН: Курво една. Кај ќе ме допратиш ти? Јас си имам жена дома. Трудна ми е. Ќе ми роди машко детенце. Не се лути што реков курво. А и како да кажам? Па ти си курва. А и јас сум курва. Поголема од тебе. Јас сум најголемата курва на светот. Светот е јавна куќа, а јас сум најголемата курва во него. Мајко моја, тешко ми е. Овде ме стега. Тешко ми е. Дома сакам да си одам. Што правам јас тука? Дај да ти ја видам жолтата книшка. Кога си била на преглед последен пат? Ти сакаш да ме заразиш. Само јас ќе се излечам. Со хиперманган. Резервиста Симо Андреевиќ од 21 пешадиски пук болен од трипер, господине капетане, дозволете 10 дена отсуство да се лечам со хиперманган. Каде го фатив? Кај Мими Бошковиќева. Не ја знаете? Па вие ништо не знаете. Мими, викни музиканти да ми свират овде. Викни го Милиќ тамбурашот овде да ми свири.
МИМИ: Има работа сега.
СИМОН: Викни го. Ќе платам.
МИМИ: Свири човекот во кафеаната долу. Има гости. Како да го викам?
СИМОН: Викни го. Речи Симон те вика. Тој ми е пријател. Ќе дојде.
МИМИ: Не може.
СИМОН: Добро, јас ќе одам. (Станува. Скоро паѓа. Се враќа во креветот.) Мајко моја мајчице.
МИМИ: Ајде лежи. Ќе го викнам. (Излегува. Пауза.)

СИМОН: Шест месеци пол година
пет прсти рака има
четири боски крава има
три нозе пирустија
две очи глава има
еден ми е билбилот што рано рани мај месец.
(Пауза.) Мајчице моја. (Пауза. Влегува Мими со Стево.) 
МИМИ: Дојде брат ти.
СИМОН: Стево. Марш дома! Од кај го знаеш ти брат ми?
МИМИ: Милиќ го познава. Ми го покажа. Тој не може да дојде. Шефот не го пушта.
СИМОН: Што да правам со брат ми? Тој не знае да свири тамбура. Знаеш ли да свириш во тамбура, Стево? А? Не знае. Никој не знае да свири во тамбура како што јас слушам.
СТЕВО: Ти не си на вежба.
СИМОН: Сум. На вежба сум. Јас не сум тука. Вие мислите тука сум, а јас сум таму. Ајде Стево, ти си поучен од мене, објасни ми го тоа. Како тоа јас сум жив? Зборувам. Слушам. Вие нешто ако кажете јас ќе чујам. Е што е тоа? Како тоа? Зошто, на пример сега не паднам во несвест. Што е тоа што ме држи исправен. И кога одам прво едната нога оди напред па другата. И како тоа дишам? А очите не можам да си ги видам. Стево, ти си виновен, брате. За се си ти виновен.
СТЕВО: Добро. Ајде Симоне да одиме дома.
СИМОН: Андреја што го уапсија, ти си виновен. Вера што не може да роди. Ти. На Марија што и изветреа умот. Ти си. Димитрија што ги изгуби нозете. Ти си виновен. И што ме стега овде. Ти. Дојде Клаус да руча во меаната. Наместо да си јаде во „Маргер“ дојде кај мене во биртијата. Нарача триста турли јадења. И јас да го послужам, се му истурив во скутот. Е зошто? Првпат да ми се случи. Јас пиев, ама знаев што правам.
 И тој почна да вика. Ти си ова. Ти си она. И газда Трајко, доаѓа, се извинува на колена и Симон, надвор, нема работа за Симон. Е Стево, Стево, за се си ти виновен. Како се да знаеше, а криеше. Не сакаше да кажеш.
СТЕВО: Што криев?
СИМОН: Тајната. Тајната ја криеше.
СТЕВО: Која тајна?
СИМОН: Тајната. Една е тајната. А да ја знаеш тајната и да ја криеш голема неволја ќе си навлечеш на врат. Овде ме стега. Овде. А капетанот не веруваше. Не може на доктор вели. Умри. А и вие не верувате. (Умира. Пауза.)
СТЕВО: Симонеееееее!!!

СЦЕНА 14

(Куќата на Андреевиќ. Димитрија го делка Свирчето. Вера лежи. Марија седи до неа.)

МАРИЈА: Сакаш боза или пченица. Тоа е добро за трудни. Јас ќе ти донесам. Лежи ти. А бебето како ќе го крстиме? Цела ноќ мислев. Треба некое друго име. Не овие што ги знаеме. Некое поубаво. Јас ќе бидам баба. Андреја тогаш ќе се врати. Ќе му пеам песни навечер:
Циц, циц козици 
Што пострале петлици 
Во бабини дворои 
Баба ќе и соберит, 
И ќе си и нанижит 
Та ќе си и продаит 
На пазар на терзии 
Многу пари ќе земит 
До три аспри црвени.

(Тропање на вратата. Димитрија оди со количката. Отвора.)

СИВИЌ: Добровечер. Јас сум Сивиќ од компанијата Шнајдер. Може да влезам. (Димитрија му пушта пат. Сивиќ елегува. Го вади пликот. Го остава на маса.) Ова се 25.000 динари за вас. Жал ми е но ќе морате итно да ја напуштите куќава. Имам налог за итно рушење. Надвор се аргатите со алат. Знам дека ве ставаме пред свршен чин, но само извршувам наредба. Налогот е потпишан од началникот на полицијата и морам да го извршам без одлагање. Оваа куќа била предвидена за рушење уште пред шест месеци.
ДИМИТРИЈА: Надвор!
СИВИЌ: Имам налог, господине Андреевиќ. (Го вади налогот.)
ДИМИТРИЈА: (Го фаќа налогот. Го кине.) Немаш налог. Надвор!
СИВИЌ: Оригиналот е на сигурно место. Ако за пет минути не излезете од куќата почнуваме со рушење. Тогаш ќе морате. (Излегува.)

(Долга пауза. Вера плаче.)

МАРИЈА: Не плачи ќерко. Не се с'клдисувај. (Става шамија на главата. Зема леб и сол. Ја отвора вратата.) Ајде мајстори. Ајде браќа. Влезете да се напиете по една ракија, полесно да тргне работата. И да каснете нешто. Што се нашло. Да знаевме дека ќе доаѓате ќе спремевме нешто поубаво.

СЦЕНА 15

(Куќата на Херцог. Сара свири клавир. Доаѓа Стево. Ја слуша извесно време. Пауза.)
     
СТЕВО: Каде е Сивиќ? (Пауза.)
САРА: Отиде. Рече дека ќе ме остави. (Пауза. Свири.)
СТЕВО: А татко ти?
САРА: Отиде. Рече дека ќе се обеси. (Пауза. Свири.)
СТЕВО: (Вади парче хартија. Го става врз клавирот.) Напишав песна за тебе. Од никаде ништо не препишав. (Пауза.) 
САРА: Сакаш да се бацуваме? (Пауза. Свири. Стево излегува. Пауза.) Никој веќе не сака да ме баци.
     
     
СЦЕНА 16

(Клаус во својата хотелска соба. Тропање на вратата.)
     
КЛАУС: Кој е? (Тишина. Пауза.) Кој е? (Посилно тропање.) Кој е таму? (Пауза. Тишина. Клаус ја отвора вратата. Стево се втурнува внатре. Го турка Клаус до ѕидот. Низ џебот вперува револвер во Клаус.)
СТЕВО: Рацете горе.
КЛАУС: (Ги крева рацете.) Што имате на ум, господине Андреевиќ?
СТЕВО: Да ве убијам! Имам на ум да ве убијам!
КЛАУС: Чекајте, господине Андреевиќ!
СТЕВО: Што да чекам? Што да чекам? Да ми ја исшмукате крвта? Да ме набодете на колец? Што уште да чекам?
КЛАУС: Сè можеме да разјасниме?
СТЕВО: Што има тука уште нејасно? Зошто дојдовте? Зошто не ме оставивте да одам по својот пат. Да пливам како што знам. Сè што е фрлено во вода мора да стаса до некој брег! (Крши шише од ѕидот.) Мислите дека вашата вистина за мене е единствената вистина. Не е! Поинаку бие моето било! (Превртува маса.)
КЛАУС: Господине Андреевиќ, ве молам. Ве молам.
СТЕВО: Што ме молите? Едниот брат ми е во логор, другиот лежи мртов на педесет метри одовде. Што ме молите вие? Уплашени сте! Вашето фамилијарно дрво не вреди сува слива во овој момент. А јас ја терав мајка ми да пее за да бидам како вас. Ако ве убијам, дали вашата напудрена шугава кожа ќе ја избрише таа срамота? Како да ја избришам таа срамота?
КЛАУС: Ве преколнувам, господине Андреевиќ. Немојте. Немојте, да ме убиете.
СТЕВО: Немам со што да ве убијам. (Ја вади празната рака од џебот.) Да имав немаше да разговарам со вас. Одам по вистински пиштол. Ако се вратам по вас значи не сум се убил себеси. (Излегува.)

СЦЕНА 17

(Урнатини од куќата на Андреевиќ. Димитрие седи во количка со свирче во раката. Вера лежи. Марија ги собира работите на едно место. Доаѓа Стево. Ги гледа урнатините. Пауза.)
     
МАРИЈА: Кога правеа куќа мајсторите викаа:
Ја кренавме чатијата
да е благословена куќата
да е жив газдата
да му е здрава фамилијата.

(Марија продолжува да работи. Стево ги наоѓа летците и револверот. Летците ги става во џебот. Седнува. Гледа во револверот. Долга пауза. Димитрие почнува да свири во свирчето. Произведува атонални, неврзани звуци.) 

ВЕРА: Ми се чини дека му го слушам срцето. (Стево пука во воздух.)

ЗАВЕСА


„ЛЕТ ВО МЕСТО“
     
     
     Овој текст го посветувам на моите познати и непознати предци.


ЛИЦА:
МИХАЈЛО, 30
ЕВТО, 35, брат му
СУЛТАНА, 60, мајка им
РАЈНА, 25, жена на Евто
КИР ПАНАЈОТИС, грчки трговец, 50
ЕЛЕНА, жена му, 40
КИРО, бивш учител, 35
ГАВРИЛ, 30, брат му, востаник
АНГЕЛЕ, 40,
КАЈМАКАМОТ, 40
ГОСПОДИН ОСТОИЌ, Србин, 40
ГОСПОДИН ВЕЛКОВ, бугарски поп, 40
АРАМИЈАТА
ВОСТАНИК I
ВОСТАНИК II
ЗОГРАФ I
ЗОГРАФ II
Дејствието се случува во град во Македанија, лето, 1878 година.

прв дел




СЦЕНА 1

(Средновековен манастир со фрески. Централно, голема фреска на Богородица. Киро гледа во фреските. Пауза. Шум. Се засолнува, вади револвер. Се отвора вратата. Влегува Гаврил. Ранет е. Градите му се завиткани во крвави партали. Пауза.)
КИРО: Сам си?
ГАВРИЛ: (Се врати уплашено) Дојде?
КИРО: Сам си?
ГАВРИЛ: Сам. Ја доби пораката
КИРО: Штом сум тука. Што сакаш?
ГАВРИЛ: Ранет сум.
КИРО: Гледам. Што сакаш?
ГАВРИЛ: Крварам. Засолни ме некаде додека заздрави. 
КИРО: (Поаѓа како да ќе излезе. Застанува. Се врти.) Од мене бараш помош? Зедов на душа еден куп од вашите.
ГАВРИЛ: Во шума сум. Ќе ме изедат волци. 
КИРО: Сакаш да те однесам дома. На кафе? Да те легнам до мене во кревет? Јас не ве терав да кревате востанија. Ви ја ебаа мамата. Вртете се сега ко глуви кучки околу градот. 
ГАВРИЛ: Браќа сме. 
КИРО: До пред две недели не зборуваше со мене. Сега сме браќа и сакаш да си ја ставам главата во торба за тебе. Што ме гледаш? 
ГАВРИЛ: Знаев дека си продаден. Не знаев колку.
 КИРО: До грло. И ако треба ќе се продадам до уста. И до уши и преку глава. Затоа што не ме боли газот за народните права, ниту народот ги заслужува, ниту може да ги има, ниту ако ги добие ќе знае што да прави со нив. И затоа што не сакам да крварам како ѕвер по планини!
ГАВРИЛ: Потивко! Те слушаат.
КИРО: (Гледа околу) Кој? (Пауза) Никого нема. Тука сме само ти и јас. Јас сум здрав и жив, ти си заклан. Немаме иишто заедничко. Се оддалечуваме. Ти ќе пцовисаш, јас продолжувам.
ГАВРИЛ: Каде?
КИРО: Кај што ми е ќеф!
ГАВРИЛ: Кај што им е ќеф на други. Киро!
КИРО: Одам Гавриле. Се знам.
ГАВРИЛ: Ти сепак ме мразиш повеќе одошто јас тебе.
КИРО: Нема омраза, нема љубов, нема ништо. Остава само глава на рамена што се ниша. Бегај одовде. Не спуштај се в град. Се гледаме последен пат. Амо уште еднаш те видам – мртов си. (Му ги разгрнува градите на Гаврил. Ја гледа раната. Вади пара. Му ја дава.) Купи си шеќерпариња.
(Гаврил го гледа. Ја проверува парата со заби. Брзо излегува. Пауза. Киро брзо се крсти. Излегува.)

СЦЕНА 2
(Соба во манастирски конаци, провизорно поделена на два дела. Во левиот дел кујна, маса за јадење, две сламарици. Скали што водат кон таван. Во десниот дел две сламарици. Од соседната мала просторија се слуша детски плач кој трае во текот на целата сцена. На масата седи Султана. Пијана е. Пие ракија. Се смее. Рајна доаѓа од малата просторија. Става вода врз ќумбето. Работи. Пауза.)

СУЛТАНА: Плаче. (Пауза) Плаче детето.
РАЈНА: Слушам.
СУЛТАНА: Цел ден плаче детето. Мало е. Ништо не разбира. Кога ќе порасне – нема да плаче. Или ќе плаче тивко. Никој да не го чуе. Никој нема да го чуе.
РАЈНА: Ти си стара па уште гласно плачеш.
СУЛТАНА: Јас сум само стара. Не сум порасната. Немам заби. Како бебе.
РАЈНА: Бебињата пијат млеко.
СУЛТАНА: Бебињата пијат што ќе најдат.
РАЈНА: Внуче имаш. Да го земеше во раце некогаш.
СУЛТАНА: Ми се тресат рацете. А и не го сакам. Се излигавело – се испострало.
РАЈНА: Што беше таа лошотија во тебе?
СУЛТАНА: Е де. И јас се прашувам. Свари ја таа вода и гаси го ќумбето. Лето е. Ќе се угушам.
РАЈНА: Што и да правам – грешам. Што и да кажам грешам. Што и да помислам – грешам. Какви луѓе сте вие тоа? Да излезам некому да кажам со кого живеам, нема да ми веруваат.
 СУЛТАНА: Вистината звучи неверојатно.
РАЈНА: Какви се овие муабети, лежење во кревет, гледање во таван цел ден, ракии, не си измиена два месеца, уште да мочаш во гаќи.
СУЛТАНА: Знам јас и тоа.
РАЈНА: Знаеш ли кој ти ги пере гаќите?
СУЛТАНА: Ти!
РАЈНА: Јас!
СУЛТАНА: Па што?
РАЈНА: Па доста е. Оди види се во огледало.
СУЛТАНА: Страв ми е. И вака мислам дека сум двајца, вака ќе мислам дека сум четворица. За ден-два, Султана ќе се отвори овде (Го покажува черепот), оттука ќе излезе црна змија крилата, свиткана околу душата, ќе претне трипати како заклана и ќе се вивне угоре.
РАЈНА: Ја угоре, ја удолу.
СУЛТАНА: Угоре, угоре. Имам јас договор со господ за таа работа. Не ми се мешај тука. 
РАЈНА: Излези малку да се проветри куќава. Оди долу, во град. Прошетај. 
СУЛТАНА: Кога ќе има сонце. 
РАЈНА: Имало па си седела дома. 
СУЛТАНА: Имало па сум шетала. А сега нема. (Пауза)
Навечер кога ќе легнам како ќе разденам. Легнувам, како човек, се будам како животно. Денес цел ден мислам дека сум желка. (Пауза) Кој не сака со мене, не мора. 
РАЈНА: Како кога си се наместила на сред куќа. Излези – влези, сè на тебе се сопнуваме. Ќе умреш ако си одиме. 
СУЛТАНА: Мислиш ќе останам жива ако останете со мене? (Влегува Киро. Султана и Рајна зачудено го гледаат.) 
КИРО: Добровечер. (Пауза) Зачудени сте што ме гледате? (Пауза) Смеам да седнам? (Седнува) Мажите не се дојдени? (Пауза) Доцна е. Ќе тргнат патроли. Како си тетка Султано?
СУЛТАНА: Добро. Ќе умрам за некој ден.
КИРО: Рајна? (Пауза) Имате син. (Пауза) Уште си убава.
РАЈНА: Што сакаш? 
КИРО: Од тебе ништо. 
РАЈНА: Од мене веќе нема што да сакаш. Зошто дојде?
КИРО: Ако ти пречам, ќе одам. (Пауза) Сте се пикнале во едно сопче. 
СУЛТАНА: Ги запалија конаците. 
КИРО: Ќе ги поправите. 
СУЛТАНА: Штом ти така велиш. (Пауза) Едно време беше учителче. Сега си станал голема ѕверка. 
КИРО: Помагам во уќуматот со катастарот.
СУЛТАНА: Катастарот? Си палел и жарел. Си го викал син ми Евто на сослушувања. 
КИРО: Сите ги викавме.
СУЛТАНА: Евто мисли само него. Многу е уплашен. 
КИРО: Нема зошто. Јас сум тука. 
СУЛТАНА: Вие сте скарани две години. 
КИРО: Тоа е друго. 
СУЛТАНА: Тоа му е нему прво. Пак си за тоа дојден? 
КИРО: Не, не. Тоа сврши. Вие сте чисти. Поапсивме што поапсивме. (Пауза) Михајло синоќа го фатиле како шета по гробишта. 
СУЛТАНА: Не му е првпат. 
КИРО: Нека му биде паследен. Денес ништо не смее да се прави.
СУЛТАНА: Оди на гробот на татко му. 
КИРО: Знам. (Пауза) Страшна смрт. (Пауза) Нека оди дење. (Пауза)
 СУЛТАНА: Мочко еден и ти стана човек, се замеша во свет. (Пауза) Каде е брат ти Гаврил? (Пауза) Жив е? Бил еден од водачите. 
КИРО: Сакаа сè да срушат. Ништо да нема. И тие да владеат.
СУЛТАНА: Со што да владеат ако ништо нема?
КИРО: Ветрушки неписмени. Пцујат на царот. Креваат востанија секои два месеца.
 СУЛТАНА: Кога бевте деца бесевте мачки по дрвја. Ти, тој, Евто, Михајло. Ви мачкавме маст со црвен пипер, со Крсто и Крстејца, старите ваши, бог да ги прости. Сега се испоганивте. Да ви ја имам младоста да ви ја немам паметта.
КИРО: Што ни фали?
СУЛТАНА: Пердуви да летнете. Не доаѓаш во манастиров. Тука живеевте. Мачно ти е качувањето.
КИРО: Од каде знаеш?
СУЛТАНА: Се гледа низ прозорецов цел свет. Точно ли е дека Трајко го убиле долу на пазар со железна шипка затоа што стапнал на ногата на некое турско ловџиско куче. (Пауза) А Марко го обесчестиле и ќерките му ги грабиле трговици. (Пауза) И Горно Село запалено, а селаните заклани?
КИРО: Точно е.
СУЛТАНА Ашколсун. (Пауза) Па како ќе живееме вака?
КИРО: Навикнат е народов.
СУЛТАНА: Не може вака никаде.
КИРО: Не може никаде, а овде. Овде може сè. Не се мешај тука, тетка Султано. Не разбираш. Тука ти се измешани интереси руски, австро-унгарски, бугарски, српски, англиски, турски, француски.
СУЛТАНА: Полесно ќе изброеше чии не се. А нашите „интереси“ кои се?
КИРО: Кои сме ние? Кој ги прашува жабите кога ги покриваат барите?
СУЛТАНА: Кој ги покрива барите?
КИРО: Ништо не знаеш ти за нив.
СУЛТАНА: Не знам за нив, ама ги знам нив. Ги знам главите, не ги гледам капите. Ништо арно јас не очекувам.
КИРО: Изменети се времињата, тетка Султано. (Пауза) Нели Рајно? Како се вика синот?
РАЈНА: Боге. (Пауза) Се вели „да ви е жив и здрав“. (Влегува Евто. Зачудено гледа во Киро.)
КИРО: Евто!
ЕВТО: Добровечер. Кое добро?
КИРО: Не плаши се. По друго сум дојден. Како си?
ЕВТО: По кое?
КИРО: Сега се мразиме, а?
ЕВТО: Не се сакаме многу. (Пауза)
КИРО: (Станува) Дојдете со брат ти Михајло вечерва во куќава на Кир Панајотис, грчкиот трговец. (Вади парче хартија) Ова е за движење ноќе. 
ЕВТО: Зошто? 
КИРО: На еден договор. (Пауза) Ќе се видиме. До гледање. До гледање Рајна. (Излегува.) 
ЕВТО: Што бара овој овде? 
РАЈНА: Дојде. 
ЕВТО: Зошто го пуштивте? 
РАЈНА: Не тропаше на врата. 
ЕВТО: Вратата се држи заклучена. Твоето бившо либе се шета низ мојава куќа како да е негова!
РАЈНА: Моето бившо либе или твојот бивш прв другар? (Му дава да јаде. Седнува наспроти него.) 
ЕВТО: До вчера лежеше во затвор сега се шета со клучовите од затворот околу прст. Чиј газ лижел?(Седнува да јаде. Пауза.) Го убив магарето. Скрши нога преку планина. Како ќе одам утре? Остана многу стока. Ќе земат друг кираџија. (Јаде) Што ме гледаш? 
РАЈНА: Зошто да не гледам? 
ЕВТО: Не сакам да ме гледаат додека јадам. Сакам да јадам како животно.
РАЈНА: Боге кашла цел ден. 
СУЛТАНА: Ќе му помине. 
РАЈНА: Има треска. 
СУЛТАНА: Како на кутре. 
РАЈНА: Да бараш чаре. 
СУЛТАНА: Нема пари. 
РАЈНА: (На Султана) Не зборувам со тебе. (На Евто)Слушаш? (Пауза) Слушаш ли? Утре рано да го носиш!
ЕВТО: Ебати животот. 
СУЛТАНА: Што беа тоа погани усти. Малку малку, како кому ќе му текне пцуе по животот. Сè животот им е крив.
 ЕВТО: Еден ден нема да се вратам дома, нешто да не се случило. Болест, арч, долг! Ова се расипало, она се скршило. Ќе влезам и само се ребрам, само чекам. 
РАЈНА: Оди во калуѓери па седи мирен. Боге цел ден гори, јас кажувам на татко му, а овој лут што сум му кажала. Сакаш лубеница без семки! 
ЕВТО: Каква лубеница мори, Само семките останаа. Да има барем кора за слатко. Не разбираш ти ништо! 
РАЈНА: Разбирам јас сè, само се прашувам до кога ќе молчам.
ЕВТО: До крај! Цел живот! 
РАЈНА: Ќе видиме тоа.
ЕВТО: Цел живот! Го метеше манастирот денес! 
РАЈНА: Го метев. 
ЕВТО: Оди измети го уште еднаш. Да ти излезе жолчката. Ако не ти е добро овде, оди кај мајка ти во село и умри од глад. 
РАЈНА: Ако дојдов овде за да бидам сита, досега ќе си отидев.

(Пауза. Влегува Михајло. Тишина. Никој не го гледа. Пауза. Седнува. Тој ги гледа нив. Пауза.)

МИХАЈЛО: Пак нема да ми зборувате денес? (Пауза) Свињата се фрла од ѕид во ѕид. Ѝ дадов да јаде. Ќе се менува времето. (Пауза) Најдов еж. Кучешки. Со спуштена чурилка.
ЕВТО: Какви други има?
МИХАЈЛО: Свињски. Тие се со крената. Кучешкиот се јаде. Да имав тепсија ќе го фатев. Ќе му тропнеш, тој ќе почне да игра и ќе го ставиш на тепсијата. И веќе не може да се склопчи. Мазно му е под нозете.
ЕВТО: Како мене.
РАЈНА: Те нашла патрола на гробишта некоја ноќ.
ЕВТО: Како?
РАЈНА: Киро кажа.
ЕВТО: (Пауза) Станува. Му приоѓа на Михајло. Го прeгрнува. Потоа одеднаш го фаќа за гуша.) Ќе те затворам да седиш дома! Слушаш! Цел живот низ пенџере да не ѕирнеш. Што мајка бараш по гробишта? Ќе мислат носиш храна на востаниците, јас ќе ја окркам. Ти си во газ правен. Тебе ништо нема да ти се случи.
РАЈНА: Ќе те соберат.
МИХАЈЛО: Жива душа нема по улици. Само ќопави кучиња. Сите на свеќи се молат да биде добро. Што да прават кутри луѓе. Не знаат друто. Се прибираат дома и рикаат на цел глас. Или тивко липаат. (Пауза) Сретнав еден Ангеле, артиста.
ЕВТО: Што работеше денес?
МИХАЈЛО: (Вади пари. Ги става пред Евто.) Пренесував вреќи за Турци до воденицата.
ЕВТО: За седум грошеви?
МИХАЈЛО: Толку ми дадоа.
ЕВТО: Ништо не ти дале! Ќе бараш колку што си сработил. Ќе се договориш пред да почнеш. Не давај да те лажат!
МИХАЈЛО: Добро.
ЕВТО: Што добро? Секој ден исто.
МИХАЈЛО: Земи ме да работам со тебе.
ЕВТО: Те зедов па се прославив. Што да земам? Нема куче за што да те касне. (Пауза. Прднува.) Михајло!
МИХАЈЛО: Не сум јас.
СУЛТАНА: Ѕвер на мајка.
ЕВТО: Чудно мамо нашиот прдеж ни е пријатен, а туѓиот ни смрди.
СУЛТАНА: Да родев камен, ќе можев барем да седнам на него.
ЕВТО: Седиш ти и на нас, седиш.
СУЛТАНА:Ќе ви седнам јас на гробот.
РАЈНА: Ти не си со сите!
СУЛТАНА: Вие сте со сите, па видите, на што личите. (Евто удира со рака по масата.) Никој ништо не може да сослуша. Сите удираат со тупаници по маса. За одење – ме надодевте, за зборување – ме надзборувавте и пак за жалење останавте. (Пауза. Тишина.)
 ЕВТО: (На Михајло) Што си ти толку весел ко да си нашол ноже?
МИХАЈЛО: Најдов еж.
ЕВТО: Ќе живееш ти сто години. Гајле немаш. Како овца.
МИХАЈЛО: Ги заклаа овците. (Пауза) Шетам навечер и само чекам некого да сретнам. Нешто да се случи. Мислам нешто само што не се случило! И си велам, ако не свртам во ова сокаче, нешто ќе пропуштам. Ќе свртам – ништго. Сврти лево, сврти десно, едно сокаче, друго сокаче. Си стигнал дома. Ајде во кревет. (Пауза) Тоа е месечината. Ме крева.
ЕВТО: Жити мајка?
МИХАЈЛО: Таа крева мориња по еден метар, па нема мене!
МИХАЈЛО: Таа крева мориња по еден хектар, па нема мене!
ЕВТО: Ти ќе дојдеш дома и ќе заспиеш како бајче. Јас се превртувам преку глава. И гледам во твојата месечина и се прашувам што правам овде со вас. Од цел свет сум одбрал токму со вас да се туркам во ова сопче. И сакам да станам и да тргнам пеш преку свет, преку ридови и долини, да стигнам во друго место, да спијам во друга куќа, со друти луѓе.
МИХАЈЛО: Па оди!
ЕВТО: Кој ќе ме прими мене бе? Ако не се загубам по пат ќе завршам во некоја кочина меѓу свињи.
(Султана одеднаш го искривува лицето во нем грч. Ја фаќа главата со раце. Никој не ја гледа, но сите знаат што се случува. Султана минува низ нема агонија. Пауза. Лицето се враќа во нормална физиономија. Пауза.)
СУЛТАНА: Бев на свадба. Имаше турли, турли јадења и пијачки и зурли и тапани и веселба до три дена. И на третиот ден си тргнав назад дома и за вас зедов манџи и слатки едночудо да ви донесам. Арно ама, овде, пред прагот, ме подбраа бесни кучиња, држ не давај, сè ми истурија во јазот, во калта. Простете ми, ништо не ви донесов (Пауза)
МИХАЈЛО: Помина?
СУЛТАНА: (Кима со главата. Пауза.) Уште малку. Само чудо може да нè спаси.
МИХАЈЛО: Како боли?
СУЛТАНА: Како да сака некој да излезе од тебе.
МИХАЈЛО: Да знам лек, ќе направам крила да го донесам. Ќе оздравиш. Па ќе изградиме нов манастир. Евто ќе земе да ни ја направи столаријата, од ореово дрво, намачкано, светнато, долу черги, ќе ги ткае Рајна. Пред црквата чешма, нови стомни, мевлем вода, во млазови. Внатре ќе насликам Благавештение. Огромно. Сета површниа златна. Богородица, голема голема, со златен ореол, во црно. Архангел Гаврил, во муслинска одора, цврсти крилја, раката испружена кон неа. Ѝ нoси вест. Нешто ќе ѝ каже. Недела наутро. Селаните влегуваат во црквата. Гледаат угоре. Чудо, чудо! Бог, бог!
ЕВТО: И тогаш некој ќе прдне. Гледај каде живееш. Пукаат черепи, тече крв по сокаците, затворите полни, глад и сиромаштија, секој станал против секого, брат од брат се одродил, а ти диваниш за нова црква во недела наутро. Столаријата ќе ја изглодаат црви, чешмата ќе секне и ќе ја накотат полноглавци, Благовештението ќе потемни и ќе се излупи, Архангел Гаврил ниту ќе стигне до Богородица, ниту нешто ќе ѝ каже. Ќе остане со подадена рака и подзината уста. Ќе гледаат селаните угоре! Ужас, ужас! Бог, бог! Ајде со мене. (Станува)
МИХАЈЛО: Ајде. (Станува) Каде? (Излегуваат. Пауза.)
СУЛТАНА: Каде? Никаде! Што? Ништо! Кога? Никогаш! Како? Никако! Зошто? За џабе!


СЦЕНА 3

(Салон во куќата на кир Панајотис. Панајотис работи врз некои хартии. Пауза. Влегуваат Киро, Михајло и Евто.)
КИРО: Добровечер кир Панајотис. Евто. Михајло. (Пауза.)
ПАНАЈОТИС: Вие сте тие прочуени ѕидари. За вас се зборува дека сами преку ноќ можете да изградите манастир.
ЕВТО: Не работиме во занаетот. Одамна ништо не се гради.
ПАНАЈОТИС: Господин Киро ве препорачува за една неодложна работа. Вие живеете во конаците на манастирот Света Богородица. Добро го знаете. Со дозвола на турските власти во тој манастир од Божиќ ќе биде воспоставена грчка црковна власт. Потребно е до тој ден во манастирот да се живописат фрески. Нив, се разбира, ќе ги сликаат наши луѓе. Од вас молам да ги малтерисате ѕидовите. Би сакал да почнете веднаш, утре наутро, и да завршите што поскоро, за десетина дена.
КИРО: Не мора да се брза. Нека се подготват. Нека почнат за два-три дена.
ПАНАЈОТИС: Утре наутро. Киро ќе ја надгледува вашата работа. За сите потреби обраќајте му се нему. Нeшто нејасно? (Пауза) Ќе работите џабе. На турскиот кајмакам му должите 22 дена ангарија. Тој љубезно ве отстапи.
ЕВТО: Пренесувам стока на панаѓур во Прилеп деновиве. Немаме грош. 
КИРО: Снајдете се. Ова е итно. 
ЕВТО: Манастирот има фрески од памтивек. Зошто мора нови? 
ПАНАЈОТИС: Старите не одговараат на новите потреби.
МИХАЈЛО: Кои се новите работи? 
ЕВТО: Треба гасена вар. Кога се сликаат фрески, варта е готова уште пред да почне да се гради манастирот. Некогаш стои по три години. 
КИРО: Затоа мислев, господине, да почекаме некој ден.
ПАНАЈОТИС: Може и обична вар. Може. 
МИХАЈЛО: Кои се новите потреби?
(Влегува Елена. Пауза. Тишина. Го загледува Михајло. Му приоѓа. Му го допира образот. Михајло збунето ја гледа.)
ЕЛЕНА: Знаев дека ќе дојдеш. (Пауза)
ПАНАЈОТИС: Елена!
ЕЛЕНА: Ти си?
ПАНАЈОТИС: Зафатени сме. Елена!
ЕЛЕНА: Сите се зафатени, никој ништо не работи.
(На Михајло) Каде беше досега? (Пауза) Ти си (Пауза) Јас сум тука. (Пауза) Простете господа (Излегува. Пауза.)
ПАНАЈОТИС: Значи?
КИРО: Значи договорено?
ЕВТО: Не можете ли да земете други за оваа работа?
КИРО: Без ценкање.
ЕВТО: Можеме друго да работиме.
ПАНАЈОТИС: Во што е разликата?
 ЕВТО: Татко ми во манастирот беше протојереј.
ПАНАЈОТИС: Па? (Пауза)
МИХАЈЛО: Кои се новите работи?
ЕВТО: Ајде Михајло.
МИХАЈЛО: Светците се светци.
ЕВТО: Излегувај! (Излегуваат. Пауза.)
КИРО: Добри ли се?
ПАНАЈОТИС: Ќе видиме дали се способни, дали се добри не ме интересира.
КИРО: Треба да се внимава на Велков, Бугаринот. Има некакви планови околу манастирот.
ПАНАЈОТИС: Планови? Си има тој своја територија. Какви планови?
КМРО: Не знам точно.
ПАНАЈОТИС: Што ми вреди што ми кажувате дека има планови, а не знаете какви точно. Поарно ништо да не сте ми кажале. Штом не знаете точно, знаете неточно. Тоа е опасно. Знаете ли што сакате да сторите со вашиот живот? (Пауза) Не знаеме што сакаме да бидеме, а одеднаш нешто сме. Нешто кое можеби не сме го бирале, не сме. Вие закачивте востанички глави на колци. Тоа го сторивте од уверение. Значи за нешто сте „за“, за нешто „против“. Кое е кое?
КИРО: Не верувам во уверенија. Еднаш едно за малку ќе платев со глава.
ПАНАЈОТИС: Затворен од Турците? Сега на служба кај нив! Да, јасно.
КИРО: Вие сè знаете.
ПАНАЈОТИС: А вие морате да научите. Што поскоро! Пред четиринаесет години од Охрид беше исфрлен грчкиот владика. Кој е вашиот став? {Пауза). Во тоа време бевте дете, но човек на ваши прашања мора да има подготвени одговори. Јас сум трговец со маслинки, но ме возбудува животот наоколу. (Пауза) Дали сум јас трговец со маслинки? (Пауза) Ме замоливте да ве учам како да се однесувате. Да ги критикуваам вашите постапки. Требаше да сте порешителни во разговорот со браќата. Не се сомневајте и колебајте. Сите се сомневаат и колебаат. Ќе бидат убедени дека сте во право и ќе ве следат и слават. Одлучно и брзо одговорете: зошто не се погрчите? (Пауза) Не чини. Една секунда подоцна е засекогаш предоцна. Одлучноста се развива како мускул. Морате да вежбате. Почнете со тоа што ќе признаете дека освен мене сте ги замолиле и турскиот Кајмакан и бугарскиот поп Велков да ве критикуваат и да ве учат како да се однесувате. Ако сакате да учите, одберете еден учител. Тројца ќе ве учат различни работи и нема да ве научат ништо. Одлучете меѓу нас. Не сакам подвоени ученици. И соработници.
КИРО: Вие се сомневате во мене, кир Панајотис?
ПАНАЈОТИС: А вие не се сомневате во себе? (Пауза.) Лека ноќ.
(Пауза. Киро излегува. Пауза. Влегува Елена. Пауза.)
ЕЛЕНА: Тој е. (Пауза) Се лутиш? (Пауза) Го најдов.
ПАНАЈОТИС: Оди да спиеш.
ЕЛЕНА: Постојано го губам. Никаде долго не остануваме. Мешам имиња, места. Каде сме сега, каде е ова?
ПАНАЈОТИС: Ова е крај ... на познатиот свет. 
ЕЛЕНА: Што има зад крајот?
ПАНАЈОТИС: Ти. (Пауза) И јас. (Пауза) Каде шеташе? 
ЕЛЕНА: Бев горе... во манастирот. 
ПАНАЈОТИС: (Ѝ ги бацува рацете) Не смееш Елена. мораш да престанеш. За моја љубов. Разбираш? Елена.
ЕЛЕНА: Влегов. 
ПАНАЈОТИС: Само се мачиш. 
ЕЛЕНА: Одам да спијам. Со перница меѓу нозете.
(Излегува.)
(Пауза. Панајотис ја става дланката врз запалена свеќа да провери колку долго може да издржи.)


СЦЕНА 4

(Сепаре на кат во кафеана. Остоиќ пуши, Пие. Пауза. Втрчува Киро, задишан. Зачудено гледа во Остоиќ.)
КИРО: Што правиш ти овде?
ОСТОИЌ: Добровечер. (Пауза) Стасав денес. (Пауза)
    Одамна не сме се виделе. 
КИРО: Не се познаваме. Немам веќе ништо со вас. Си
ја платив цената, оставете ме на мира. Што сакаш? 
ОСТОИЌ: Дајдов да те видам. Донесов нови материјали.
КИРО: Не сум веќе учител. Не ме интересира. 
ОСТОИЌ: Те интересираше кога добиваше царски дукати. Многу си нервозен. Што ми објаснуваш мене? Пиши во Белград, разјасни се. 
КИРО: Зошто не тебе? Ти не си одговорен. Секогаш
други се одговорни, таму се одговорните. Како те
    пуштија овде? Ова е затворена кафеана. 
ОСТОИЌ: Сум влегол јас и на позатворени места. Се запознав со Кајмакамот. Ме викна на партија карти.
(Влегува Велков)
ВЕЛКОВ: (Го загледува Остоиќ) Добровечер.
КИРО: (На Велков) Почнуваат утре наутро. Не успеав да добијам уште некој ден. 
ВЕЛКОВ: Мајката негова грчка. (Пауза) Не ме запозна со господинот. 
КИРО: И јас не го познавам.
ОСТОИЌ: Остоиќ. Необично ми е мило.
ВЕЛКОВ: Кајмакамот не ми кажа дека ќе имаме друштво
ОСТОИЌ: Ни мене.
ВЕЛКОВ: Вие сге трговец. Имате стока. Стасавте утринава со кола. Србин?
ОСТОИК: За среќа.
ВЕЛКОВ: Убаво. Како е господин Обреновиќ? (Пауза) Кајмакамот ужива да се дружи со луѓе од оние држави со кои Турција штотуку војувала.
ОСТОИЌ: Како рековте вие се викате?
ВЕЛКОВ: Не реков јас ништо.
ОСТОИЌ: Се надевам дека и во карти сте толку самоуверен. (Влегува Кајмакамот.)
КАЈМАКАМОТ: Добровечер господа. Господине Остоиќ, вие веќе се запознавте со господин Велков, поп од Бугарија. Губи од мене на карти неколку дена, па реков да ве викнам и вас да се тешите меѓусебно. Го викнав и Гркот само тој не шири познанства. Разговара само во четири очи. Бирајте оружје. Бриџ, шнапс, седумка, табла, ајнц, џандар бере. (На Киро) Седи да пишуваш.
ВЕЛКОВ: (Му нуди цигара на Остоиќ) Пушите?
ОСТОИЌ: (Вади свои цигари) Имам свои. Благодарам.
КАЈМАКАМОТ: Што рековте ќе играме?
ОСТОИЌ: Сосема ми е сеедно.
ВЕЛКОВ: Мене исто.
ОСТОИК: Сосем ми е сеедно.
КАЈМАКАМОТ: Што и да изберете – губите. Расположен сум. Дупев. Да ми е да се напрчам во ладовина, сè што е женско да се собере во ред и само да се насадуваат и да си одат. Да сум на чисто, да знам сите сум ги имал, да не му ја мислам веќе. А и тоа пусто имање. Мене ми е само еднаш да влезам, да бутнам глава, после не е важно. (Меша карти. Пауза.) Табла. (Пауза)
ВЕЛКОВ: Гркот добил манастир.
КАЈМАКАМОТ: Ќе добијат сите што се добри. Што не избиваат напред, не заостануваат одзади и не прават неред во срадината. Пуштаме да правите што сакате низ царството, сега се буните што имате меѓусебна конкуренција. 
ОСТОИЌ: Што тоа? (Пауза.) 
КИРО: Немам на што да пишувам Ефенди. (Кајмакамот вади од џебот хартија. Му ја дава. Киро чита.) Ефенди, ова е официјален документ. Писмо. Сто педесет селани бараат заштита од зулумџиите.
КАЈМАКАМОТ: Зошто е тоа официјално? (Дели карти)
ОСТОИЌ: Ефенди Кајмакам, јас сум овде на пропатување.
КАЈМАКАМОТ: Сите сме ние на пропатување. 
ОСТОИЌ: Се бавам со научна работа. 
КАЈМАКАМОТ: Напијте се нешто на моја сметка и не влечете ме за јазик.
ВЕЛКОВ: Вие од нас очекувате да ви попуштаме во играта.
КАЈМАКАМОТ: Напротив, очекувам да играте како да имате шанса да добиете.
ОСТОИЌ: Зошто се сомневате?
КАЈМАКАМОТ: Јас не се сомневам, јас не верувам, јас знам. Наши сме, да не се лажеме. Вие сте овде да ја капарите душата на рајата. Ако! Сè додека јас ебам не ми е гајле кој ги држи за рака и кој им пее под пенџер на тие кои ги ебам. Егзархијата не се меша во боговите. И онака порано или подоцна луѓето доаѓаат на колена и молат да им отвориш џамија. (На Киро.) Пиши! Бидете вие на пропатување и натаму. Слободно. Правите што сакате. Само немојте царот да го пцуете.
ОСТОИЌ: Не ве разбирам до крај.
КАЈМАКАМОТ: И јас се имам откажано. Ништо и онака не може да се разбере до крај.
ВЕЛКОВ: (Ги остава картите на маса) Ефенди Кајмакам, простете. Вие зборувате како да сум стрвинар. Какво капарење? Не се капари свое! Ова се мои души. Вие сте власт, секоја чест, ова е ваша држава, но наш народ. (Гледа во Остоиќ)
Што ме гледате така? Го правам она што ми го налага мојата вера, мојот ум, моето срце, моите најдлабоки уверенија. Јас не сум касап, по ѓаволите! Јас само го заштитувам она што веќе никој не го чува! Имам илјадагодишно право на тоа. Не сум вчерашен. Не сум случајно овде! (На Остоиќ) Што ме гледате така?
ОСТОИЌ: Постојано ли ви се причинува дека некој „така“ ве гледа?
ВЕЛКОВ: Едвај добивте независност, сега сте уште нападни. Ви влегоа странци од сите страни. Вашата држава виси на странски капитал. Како мрсул. Одете дома и гледајте си ги вашите работи, не шетајте наоколу!
ОСТОИЌ: Ова се веќе изгубени нерви.
ВЕЛКОВ: Имам јас нерви за сите вас заедно!
ОСТОИЌ: Но немате доволно за себе.
ВЕЛКОВ: Што сакате вие од мене?
ОСТОИЌ: (Станува, гласно.) Фрлете карта. На вас е редот.
(Во кафеаната влегува Ангеле. Пауза. Остоиќ и Велков седнуваат. Продолжуваат да играат карти. Ангеле носи извесна наметка, кожна патничка торба. Седнува на спротивната страна. Гледа во останатите. Вади лула, ја пали, прекрстува нозе. Останатите го погледнуваат. Тој подстанува. Лесно кимнува со глава. Пауза.)
КАЈМАКАМОТ: Кој си ти бре?
АНГЕЛЕ: Мм . . . мммм ... мм . . .
КАЈМАКАМОТ: Д'тка.
АНГЕЛЕ: Не господине не д'ткам, само не можам да одговорам на директно поставени прашања. 
КАЈМАКАМОТ: Како, како? 
АНГЕЛЕ: Н . . . нн . . . ннн . .. 
ОСТОИЌ: Тоа беше директно прашање. Нека каже нешто дојденецот за себе. Како го пуштиле горе.
 АНГЕЛЕ: Гледам кафена. Влегов. Нема жива душа. Прашувам има ли овде луѓе. Еден старец вели нема. Има едни горе, само таму ти не смееш. И баш реков да видам со кого не смеам. (Пауза.) Ангеле, професионален артист, жонглер и хиромант. Штотуку пристипиав во вашето живописно место и полн сум со разновидни своевидни интересни впечатоци. Нема луѓе. Кафеаните празни. Фино. Чисто.
КАЈМАКАМОТ: Сме се виделе ти и јас порано?
АНГЕЛЕ: Н . . . нинн . . . нннн .. .
КАЈМАКАМОТ: Не. Добро.
АНГЕЛЕ: Сакав да кажам „не верувам“ ефенди.
КАЈМАКАМОТ: Познат ми се гледаш.
АНГЕЛЕ: Луѓето се слични. Доаѓам од Солун. Имав крајно успешни настапи во познатите солунски локали и околните живописни приморски места. Размислував дали да одам на југ на брод за Америка или на север кон Франција. И Франција победи. Париз е Париз.
КАЈМАКАМОТ: А Стамбол?
АНГЕЛЕ: С ... сссс ... сс ...
КАЈМАКАМОТ: Добро, не е важно.
АНГЕЛЕ: Не го знам Стамбол, не сум бил на запад.
ВЕЛКОВ: Стамбол е на исток.
АНГЕЛЕ: Немам ориентација. Исток, запад, сè е исто. Не менува ништо. Јас сум збунет, долго патував. Конечно ориентација, што ќе му е на човек ориентација. Се може и без тоа. Ако човекот сака некаде да стигне, ќе праша. Штом тргнал, ќе се снајде.
КАЈМАКАМОТ: Зошто не приредиш претстава во местово? Во местово. . . претстава.
АНГЕЛЕ: За кого?
КАЈМАКАМОТ: За нас.
АНГЕЛЕ: Кои сте вие? (Пауза. Тишина.) Мислам, се разбира, со задоволство.

СЦЕНА 5

(Куќата на Султана. Евто и Рајна се подготвуваат за легнување. Михајло седи над дебела книга. Чита на свеќа. Мачна тишина. Штотуку завршила караница.)
ЕВТО: Гаси ја свеќата. Немаме пари за фрлање. Што има толку интересно во тие манастирски книги? Ќе побудалиш од читање.
СУЛТАНА: Ќе побудали што толку малку прочитал. Ти ако си неписмен никој не ти е виновен.
ЕВТО: Јас сум неписмен затоа што сакав да останам Неписмен.
СУЛТАНА: И успеа.
ЕВТО: Ајде спиј таму!
РАЈНА: Добра ноќ.
СУЛТАНА: Не може да биде подобра. Како може ноќта да биде добра. Темница. Никој ништо не може да стори сега одеднаш да биде ден.
ЕВТО: Гаси ја свеќата!!!
(Михајло ја гаси свеќата. Пауза. Михајло почнува да плаче.)
ЕВТО: Доста плачеш! Доста плачеш! Што плачеш за манастирот? Како да ќе те бесат! Како мрсулаво дете си! Ебати човекот!
МИХАЈЛО: Се враќаме со татко од дрва, дојдовме до дворот, тишина, влеговме во манастирот, локви крв, сите заклани. „Оди ти“, рече, „ќе дојдам јас“. Се затвори внатре три дена. Го најдовме модар. Си го извадил окото со клинец. Тие фрески се измиени со неговата крв. Не мажам во нив да чепкам.
ЕВТО: Ќе чепкаш и оро ќе играш. Не се живее од воздух. Денот треба да се купи.
МИХАЈЛО: Со чесно заработени пари. Во тој манастир сум крстен. Во тој манастир родителите ми се венчани. Во тој манастир се пеани сите што ми умреле. Како тоа да го мачкам?
ЕВТО: Манастирот е мој колку и твој. И јас имав татко.
МИХАЈЛО: Утре ќе бараат да се премачкаме самите.
ЕВТО: Сила бога не моли. Тие што многу претеа сега се костури или јадат шишарки во планини. Не може човек да се кара со никого.
СУЛТАНА: Треба да се скара со сите. Сам! Сам!
ЕВТО: Немој да си тажна мајчичке.
СУЛТАНА: Само сум беспомошна, што сте неверници!
ЕВТО: Која вера? Која е нашата вера? Кои сме ние што не даваме да нè покрстат? Цел живот живеам во овој керпич, јадам леб од овес со праз и грав. Која вера јас да чувам? Цел свет си ја накривил капата, само ние шетаме голгаз по сокаци и ја чуваме верата.
СУЛТАНА: Си заборавил синко. А гаспод ќе те потсети на сè што си заборавил. Рушете! Сè нека стане еден голем гроб. Еех, од кога сум, а зошто сум? Каде отидоа луѓето, мажот, татко ми, мајка ми, браќата, сестрите. Чувавме пчели, зајаци, стока. Работевме на земја. Јадевме пресен леб, пиевме чиста вода.
ЕВТО: Што лажеш? Што не кажеш дека никогаш ништо не сме имале, дека ништо, нема да имаме.
СУЛТАНА: Слечи руво севдалијо, стави руво гајлелијо.
ЕВТО: Јас сум жив! Жив ли сум! Жив сум! Не знам што да правам со тоа што сум жив. Си се носам себеси на грб, како товар. Немам јас гајле ни за вашата вера, ни за вашите фрески. Мене ме мачи мојот живот. Кога ме боли заб, само мене ме боли заб. Никој не знае! Никој не може да оди да го извади наместо мене. Не знам што ми правеле кога сум бил мал, ама мора некаде страшно да ме заебале штом сум сега ваков. Така е во фамилијата на свештеници. Само се мисли. Ништо не се прави. Никој не живее. Сите размислуваат за животот и го молат господ да им ја намали казната. Треба да се граба од животот. Да се искамчи среќа меѓу две несреќи. Слобода меѓу две ропства.
СУЛТАНА: А ако е сè една галема несреќа и едно долго ропство?
ЕВТО: Јас ли сум го правел светот? Јас ли сум одговорен што сте вие болни, луди и тажни. И јас сум и едното и другото и третото. Ама утре трипати треба да се јаде леб. Мислиш не знам и јас со четирите угоре? Ракијата, цигарата, ладовината? Ама треба некој да бдее. Да ја плати цената на вашата заебаиција, да го обработи вашиот дел, да го врати вашиот долг. И ако мислите дека мене ми е пријатно што ме закачило јас да бидам тој – се лажете. Ама така ми е пишано. Толку е сечено. Ни можеме угоре, ни можаме удолу. Е ама ако е така да се гледаме во очи и да не се правиме три и пол. Секому му е сè јасно. Од петтата година на сите им е се јасно. Никој веќе никого не може да излаже!
МИХАЈЛО: Ти само убаво зборуваш. Додека те слушам, мислам се е тoчно, сè е така. Штом престанеш, празно. Пак ништо не ми е јасно. Пак ме боли глава.
ЕВТО: Јас кажав што кажав!
МИХАЈЛО: Пак кажи, ама чуј не и нас.
ЕВТО: Кого да чујам? Тебе да те чујам! Што си се стуткал? Ако си умрен за пичка, да те жениме. Никогаш ти нема да се омрсиш со твоето бамјаче. Што ме гледаш? (Брзо му приоѓа на Михајло, го фаќа за уво.) Излегувај да спиеш надвор!
 Како куче! Марш надвор! (Михајло излегува.)
РАЈНА: Евто! Не можеш вака со човекот.
ЕВТО: Никој веќе ни збор.
РАЈНА: Најмногу вака себе си се мачиш!
СУЛТАНА: Татко ви инаку ве учеше.
ЕВТО: Знам што нè учеше. Кажи што нè научи?
СУЛТАНА: Вие сте едно, не можете различно да мислите.
ЕВТО: Е ете, сме можеле.
СУЛТАНА: Не се стига вака далеку.
ЕВТО: Кој колку може.
СУЛТАНА: Не колку се може туку колку треба. Ако си тргнал треба да стасаш.
ЕВТО: Со него не стасувам никаде.
СУЛТАНА: И никаде е полесно заедно.
ЕВТО: Ти твоите пословици врзи ги во вреќа и фрли ги во вода, а од мене подалеку! Можеби јас сакам да го сочувам манастирот повеќе од него. Можеби мене ми се кине срцето повеќе од неговото. Што знаеш ти што мислам јас!
СУЛТАНА: Не знам што мислиш, ама гледам што правиш. (Пауза. Евто и Рајна легнуваат.) Боже. Сите ги мразам. Сите ми се грди, гадни и туѓи. Светот ми е нејасен и мачен. Лебот горчлив. Смилуј се господи, поништи не. Направи ја оваа година 1878 последна. Што ќе сме ти вакви? Сврти ја земјата наопаку, истури ги сите води, дупките наполни ги со сè што е живо, пушти оган да ги претвори во мрши, да ги засмрди, да ги сврти во пепел, па ветер да го развее пепелот по црни неба. Па наврати води да ги измијат трагите дека некогаш нешто лазело по земјава. И така да биде крај. Да останат само камен и вода, да се тријат еден од друг, бесконечно, во вековите што идат. И така да биде мир и волјата твоја. Амин. (Пауза. Пие.) На здравје.. (Пауза. Тишина.)
РАЈНА: Зошто не спиеш?
ЕВТО: Затоа што сум буден. Што не спиеш ти? (Пауза) Само чекам да се отвори вратата, некој да влезе и да ме праша што правам овде. Во мојата сопствена куќа.
РАЈНА: Заклучена е. Кој може да дојде?
ЕВТО: Никој.
РАЈНА: Е па тогаш?
ЕВТО: Е па тогаш зошто чекам?
РАЈНА: Диши длабоко.
ЕВТО: Сите што ја немаат болката, го знаат лекот.
РАЈНА: Не можеш вака секоја ноќ.
ЕВТО: Можам: Само не знам до кога. (Пауза) Додека не се расипам од умот. (Пауза) Како му било? Како му било боже? На татко ми. Пред да си го втера клинецот во око.



СЦЕНА 6

(Манастирот. Арамијата чука по ѕидовите. Бара нешто. Пауза. Шум. Арамијата се крие во темницата. Вади пиштол. Се отвора вратата. Влегува Михајло. Пауза.) 

АРАМИЈАТА: Стој! 
МИХАЈЛО: Кој си ти?
АРАМИЈАТА: Кој си ти? Јас имам пиштол. 
МИХАЈЛО: Јас сум Михајло. 
АРАМИЈАТА: Крени ги рацете. Дојди назадечки ваму. (Михајло доаѓа со грбот свртен кон арамијата. Арамијата му ги врзува рацете.) Да не си мрднал. (Му ги врзува очите.) Што бараш овде? 
МИХАЈЛО: Дојдов тука да спијам. 
АРАМИЈАТА: Го знаеш манастиров? 
МИХАЈЛО: Да.
АРАМИЈАТА: Има ли некаде шуплини по ѕидовите? 
МИХАЈЛО: Не. Сè е цврста тула. 
АРАМИЈАТА: Од каде знаеш?
МИХАЈЛО: Знам како е граден манастирот. Зошто?
АРАМИЈАТА: Зини да ти кажам. (Продолжува да бара) Што да правам сега од тебе? 
МИХАЈЛО: Што бараш? (Пауза) 
АРАМИЈАТА: Ти да не си поп? 
МИХАЈЛО: Јас сум Архангел Михаил. 
АРАМИЈАТА: (Уплашено го погледнува.) Не ми личиш.
МИХАЈЛО: Кога си го видел? 
АРАМИЈАТА: Немаш крила. 
МИХАЈЛО: Имам. Не се гледаат. Имаш и ти.
АРАМИЈАТА: Немам јас ништо. (Пауза. Повторно го загледува Михајло.) Не личиш ти, не.
МИХАЈЛО: Со врзани очи и раце никој не личи на ништо. (Пауза) Кажи што бараш? (Пауза) Боже што се нафрлиле сите на овој манастир?


СЦЕНА 7
(Кафеаната. Кајмакамот лежи навален на маса. Утро. Спие. Пауза. Влегува Евто. Пауза. Не знае што да прави. Пауза.)

ЕВТО: Ефенди Кајмакам? (Пауза.) Ефенди Кајмакам.
КАЈМАКАМОТ: (Без да се придвижи) А?
ЕВТО: Ефенди Кајмакам? (Пауза) Ефенди Кајмакам што треба да ги работиме за кир Панајотис во Света Богородица. Дојдов да ве замолам ако може да работиме нешто друго. Во нива или по дрва да одиме. Или камен да кршиме за калдрма. Или друго било што треба. (Пауза) Тоа би ве замолил. (Пауза.) Ефенди Кајмакам.
КАЈМАКАМОТ: А?
ЕВТО: Молам Ефенди?
КАЈМДАКАМОТ: Кој си ти?
ЕВТО: Евто. Ѕидар.
КАЈМАКАМОТ: Кој те пушти горе? Ова е моја скривница. Не смее овде никој. 
ЕВТО: Тука се гавазите. (Пауза) 
КАЈМАКАМОТ: Што сакаш ти? 
ЕВТО: Ефенди Кајмакам .. .
КАЈМАКАМОТ: Не може. (Пауза) (Влегува Велков.)
ВЕЛКОВ: Добро утро ефенди Кајмакам. Уште сте овде. Ве барав во уќуматот. Ве чекаат многу луѓе.
КАЈМАКАМОТ: Никогаш не сум таму каде што ме чекаат.
ВЕЛКОВ: Ви порачав кафе. 
КАЈМАКАМОТ: Што ви лежи на срце.
ВЕЛКОВ: (Погледнува во Евто. Пауза. Евто излегува.) Ефенди сакав да ви кажам синоќа, не успеав. Во манастирот има злато. (Пауза) Некаде во ѕидовите или подот има комора со позлатени икони, скапоцености. 
КАЈМАКАМОТ: Од каде знаете? 
ВЕЛКОВ: Дознав од еден од свештениците.
КАЈМАКАМОТ: Заклани се. 
ВЕЛКОВ: Пред да умре. 
КАЈМАКАМОТ: Како сте го принудиле да ви каже? Што правевте досега? Чекавте да скокне цената на златото? Работевте на своја сметка, а сега веќе не можете затоа што Гркот почна со работа во манастирот.
ВЕЛКОВ: Запрете ја работата. Ќе поделиме. 
КАЈМАКАМОТ: Ако го најдете. А ако случајно не го најдете?
ВЕЛКОВ: Сакате однапред? 
КАЈМАКАМОТ: Колку што ќе дадете. Не сум јас манџија.
     (Станува. Излегува. Пауза. Влегува арамијата.) 
АРАМИЈАТА: Не најдов. 
ВЕЛКОВ: Како не најде? Како не најде? 
АРАМИЈАТА: Нема. 
ВЕЛКОВ: Каде бараше? 
АРАМИЈАТА: Секаде. 
ВЕЛКОВ: И? 
АРАМИЈАТА: Нема. 
ВЕЛКОВ: Па што ме гледаш така? Што ме гледаш така?
АРАМИЈАТА: Така гледам. 
ВЕЛКОВ: Што има во колата на Србинот? 
АРАМИЈАТА: Книги.
ВЕЛКОВ: Како книги? Како книги? Српски? 
АРАМИЈАТА: Не знам да читам. 
ВЕЛКОВ: Ќе одиш вечер пак во манастирот! 
АРАМИЈАТА: А не! Дојде еден синоќа, рече дека е Архангел Михаил. Се посрав од страв.



СЦЕНА 8

(Манастирот. Евто подготвува малтер. Михајло седи со врзани раце и очи.)

ЕВТО: Како не знаеш кој те врзал? Кој те тераше да доаѓаш ваму?
МИХАЈЛО: Сакав да ги погледам фреските уште малку.
ЕВТО: Ноќе?
МИХАЈЛО: Сè се гледа. Одврзи ме.
ЕВТО: Кога ќе се согласиш да работиш. Мене не ми требаат сеирџии.
МИХАЈЛО: Се плашам Евто. Не смееме. Ќе одиме кај Валијата, ќе му објасниме. Не смееш да почнеш да мачкаш.
ЕВТО: (Зема малтер во мистријата. Се крсти. Фрла малтер врз фреска.) Мислиш?
МИХАЈЛО: Не смееш Евто, жити бога.
ЕВТО: Жими кој? „Господ се слуша“. Затоа ништо не дослушува. „Празен е животот без бога“. Па празен сигурно. Таков го сакам за да го наполнам по кеиф. Како куќа. Треба да е празна за да ја окуќиш како што сакаш и да живееш како свој човек. А не, таман си влегол внатре, купишта туќи лајна. Додека ги исчистиш, ќе ти одмили животот. Затоа никој и не чисти. Живеат луѓето кај се нашле.
МИХАЈЛО: Постојано се натегаме. Зошто не знаеме да живееме како дрвјата? Каков мир владее меѓу нив.
ЕВТО: Додека не ги опнат дрварите со секири.
МИХАЈЛО: Одврзи ме.
ЕВТО: Да не сакаш да леташ? Што ти е човек. Две педи јаже, ни може да мрдне, ни може да гледа. (Пауза) Цело време мислев не може тоа да се случи. Не може овде. Не може нам. И би. Ни дојде дома. (Завршува со премачкувањето на еден светец. Нечујно му приоѓа на Михајло зад грб. Одеднаш му ги одврзува очите. Михајло гледа право во премачканата фреска. Крикнува. Ја врти главата, ги затвора очите. Евто го фаќа за главата. Му ја врти кон фреската.) Гледај! Отвори ги ширум очите! Гледај.
МИХАЈЛО: Пушти ме! Пушти ме!
(Михајло почнува да плаче. Пауза. Влегува Остоиќ.)

ОСТОИЌ: Да не пречам? (Пауза) Добар ден. (Пауза. Гледа во премачканата фреска.) Почнавте? Аирлија работа. (Пауза) Јас сум Остоиќ. Минувам низ овие краишта. Се бавам со историја. Ме интересираат манастирски книги. Слушам имате некои од овој манастир кај вас дома. Тоа го проучувам. Би можел ли да ги погледам? (Пауза) Тоа се веројатно молитвеници и книги на родени и умрени.
МИХАЈЛО: Ги има во нив сите наши имиња.
ОСТОИЌ: Можам да ги видам?
МИХАЈЛО: Дојдете кај нас дома.
ОСТОИК: Не можете да ги донесете?
МИХАЈЛО: Не смеам да ги видам.
ОСТОИЌ: Јас мислев ќе можев да ги добијам на употреба некое време. Тоа е обемна работа.
МИХАЈЛО: Можете да доаѓате повеќепати.
ОСТОИЌ: Не можам да ги земам? Можам да платам за услугата.
МИХАЈЛО: Не разбирате.
ОСТОИЌ: Зошто ги чувате дома? Не се ваши.
МИХАЈЛО: А чии се кога се кај нас дома? (Пауза)
 ОСТОИЌ: Благодарам. (Излегува.) 
МИХАЈЛО: Одврзете ме!
(Пауза. Влегува Елена. Пауза.)
ЕЛЕНА: Врзан си. (Пауза) Доаѓаат по тебе. А јас не мрдам со малиот прст. Ми се кине срцето. (Му приоѓа. Го прегрнува како Богородица која го држи Христос) Покажуваат со прст на нас. (Пауза.) Не можеш да ме познаеш. Не се сеќаваш. А види се сега. Ќе те одведат. Јас ќе плачам. (Го одврзува. Поаѓа кон излезот. Застанува.) Искусните глумат невиност, невините искуство. Само да не сме она што сме. Само не тоа. Никако тоа. (Пауза. Излегува. Влегува Ангеле. Гледа по неа.)
АНГЕЛЕ: Путиња мали, чиче ги гали. Здраво Михајло.
ЕВТО: Што сака оваа од тебе?
АНГЕЛЕ: (На Евто) Јас сум Ангеле.
ЕВТО: Е и тоа ме заболе. (Излегува.)
АНГЕЛЕ: Ти се погодил брат ти. И јас имав неколку. Сите ги потепав. Многу мрчеа. Ова е манастирот, а? Душа ми излезе додека се качив. (Ги гледа фреските) Е, зелник сака мас, фреска сака гас.
МИХАЈЛО: (МУ ЈА ПОКАЖУВА ПРЕМАЧКАНАТА ФРЕСКА)
ГЛЕДАЈ: Премачкано? Ако де. Се премачкуваат села, градови, држави, народи. Не буни се. Не пцуј на царот. Пцуј се себеси. Тоа најмногу го весели народот. Фреските имаат уши. Гледај ги светциве. Молчат. Се смешкаат. Се им е јасно. Ќе те снема на правда божја. Седум години во затвор, две години во лудница. Какво време дојде, оди во црква – светци, излези надвор – слепци. Оди во шума – волци, излези надвор – ајдуци. Покриј се – буви, откриј се – муви. (Се крсти. Ја става раката на чело.) Ова да не мисли, (На левото и на десното рамо), овие да не работат, (На стомакот), ова да е полно. (Ја повторува молитвата уште еднаш.) Е Ангеле, Ангеле на што ред дојде. Лисицата се прави пиле да не ги уплаши кокошките. (Вади жив гулаб од под пелерината.) Што ќе кажеш ти на таа работа Панта. Ова е Панта. Панта, речи здраво. (Пауза) Не е расположен. (Го става назад под пелерината.) Само него го имам, само тој ми остана. Птица во џеб. Поарно откалку мртва. Отидов. (Поаѓа)
МИХАЈЛО: Каде?
АНГЕЛЕ: Таму.
МИХАЈЛО: Кај спиеше синоќа?
АНГЕЛЕ: Тука некаде.
МИХАЈЛО: Ние живееме во конаците. Дојди вечер да спиеш кај нас.
АНГЕЛЕ: Кој знае каде ќе бидам вечер. Да не ме избрка брат ти?
(Влегува Евто. Брзо продолжува да мачка малтер. Пауза. Влегуваат Киро и Велков.)
КИРО: Што се работи овде? На работа. (На Ангеле) Што правиш ти овде? Кој си ти?
АНГЕЛЕ: О . . . о . . . ооо ...
КИРО: Одговарај.
АНГЕЛЕ: Имам документи.
КИРО: Не ме интересираат. Кажувај кој си. Чувај се, знаеш. Чувај се. Веднаш те забележав. Знаеш како го убиле некого? Шише ракија во газот, по два часа ракијата ја нема, човекот мртов, никој не знае од шгго умрел. Чувај се. Бегај. (Ангеле излегува. Михајло поаѓа по него.) Ти остани.
МИХАЈЛО: Почекај Ангеле.
КИРО: (На Велков) Повелете. (на Евто) Дојди со мене малку надвор.
(Киро и Евто излегуваат.)
ВЕЛКОВ: (Приоѓа до Михајло. Го бацува во чело.) Јас сум поп Велков. Одбивате да ги премачкувате фреските. Вие сте мал светилник во ова мрачно море. Вашиот чин ќе го спаси светот оној ден кога ќе се делат оние кои хулеле од оние кои се приклониле на бога. Што да правиме?
 МИХАЈЛО: Сакате да ги спасите фреските?
ВЕЛКОВ: Манастирот. Верата. Светот. Вие го знаете занаетот зографски. Има ли начин ова да се оневозможи? Да се расипе малтерот.
МИХАЈЛО: Нема. Само едно ме теши. Среќа што фреските не ги уништуваат. Ќе останат под малтерот. Еден ден некај ќе ги врати во живот. На Гркот му се брза.
ВЕЛКОВ: Што би било да има време?
МИХАЈЛО: За новите фрески да бидат трајни, оние под нив треба прво да се исчукаат со чекан, да се симне сиот стар малтер.
ВЕЛКОВ: Тоа значи ѕидовите да се соголат до тулата. Одлично. Многу ми помогнавте. Благодарам. Ќе се видиме ние пак.
(Излегува. Михајло останува зачуден. Пауза. Влегуваат Евто и Киро.)
МИХАЈЛО: Киро, шетаат арамии по манастиров навечер. Што се случува. Власт сте. Сторете нешто. Попов е против премачкувањето на фреските. Ќе одам кај Кајмакамот. Ќе му објаснам.
КИРО: Имаш 6000 лири? (Пауза) Тогаш тешко ќе успееш. Гркот на Валијата му објасни со 3000. Барем јас за толку знам. Ти ако сакаш нешто додатно да му објаснуваш, ќе дадеш барем уште толку. Или моли го господ. Кај него е џабе. (Михајло излегува. Пауза. Киро гледа во Евто.) Си бил еден поп, си имал едно куче, кучето му умрело, му направил споменик, на споменикот пишувало, си бил еден поп, си имал едно куче, кучето му умрело, му направил споменик, на споменикот пишувало . .. (Излегува Евто. Влегува Остоиќ.)
ОСТОИЌ: Си бил еден поп, си имал едно куче, кучето му умрело, му направил споменик, на споменикот пишувало, си бил еден Киро, добил „благодејание", бил српски учител, била српско-турска војна, Турците го затвориле, сега е турски џандар. Каде се парите за поправка на покривот?
КИРО: Кои пари?
ОСТОИЌ: (Вади хартија од џеб. Чита.) „За покривање покривот на манастирот Света Богородица издадени 50 дукати царски или 1400 грошеви порески од буџетот за вонредни потреби. Указот извршен од министрите за просвета и црковни дела и финансии.“
КИРО: Па покривот е поправен.
ОСТОИЌ: Го покрил протојерејот и свештениците. Каде се парите?
КИРО: Тогаш почна војната. Ги зедоа Турците кога ме уапсија.
ОСТОИЌ: (Вади друга хартија.) Ова ќе го потпишеш. Си примил по 50 примероци од: српски буквар, прва, друга и треќа читанка, сабране молитве, мали катахизис, мала свештена историја, мали земљопис Србије и Турске, мала српска граматика, писмени састави и псалтири. (Покажува место за потпис.) Овде.
КИРО: Не потпишувам ништо. Што да правам со нив? 
ОСТОИЌ: Најди питомци па дај им ги нив.
КИРО: Ќе те пријавам на Кајмакамот што илегално внесуваш книги.
ОСТОИЌ: Веќе ги пријавив – илегално. Што си зборувал ти против Царот? (Киро уплашено се врати наоколу.) Се тресеш! Како беше она за мувата на капата.



СЦЕНА 9

(Салонот на Панајотис. Велков седи сам. Се огледува во огледало. Пауза. Влегува Панајотис.)

ПАНАЈОТИС: Господине Велков, простете што ве оставив да причекате. (Велков станува, се поздравуваат, повторно седнува. Седнува и Панајотис. Пауза. Тишина.) Повелете.
ВЕЛКОВ: Сигурно се прашувате зошто сум дојден.
ПАНАЈОТИС: Да.
ВЕЛКОВ: Смешно е возрасни луѓе да играат криенка – миженка. Многу работи би изгледале поинаку ако се седне трезно да се разговара.
ПАНАЈОТИС: Точно.
ВЕЛКОВ: Често мразиме цели народи, а посебните припадници на тие народи ни се симпатични. Јас, на пример, не го сакам Францускиот народ во целина, а сите Французи кои сум ги сретнал биле мили луѓе.
ПАНАЈОТИС: Мене целите народи ми се симпатични, а посебните припадници неподносливи.
ВЕЛКОВ: Ќе бидам кус. Се работи за манастирот. Новите фрески ги сликате врз старите. Не го симнувате стариот малтер. Тоа е погрешно. Така новите фрески нема долго да трајат. Треба да се работи за иднината. Инаку ништо нема смисла.
ПАНАЈОТИС: Не разбираш што имате вие со тоа.
ВЕЛКОВ: Само професионален совет.
ПАНАЈОТИС: Ние досега не се гледавме во очи. Сега доаѓате кај мене дома само за да ми дадете професионален совет. Благодарам. Но не ми е јасно каде е тука вашата корист.
ВЕЛКОВ: Мора ли во сè да има користољубие?
ПАНАЈОТИС: Вие ги барате позлатените икони. (Пауза) Ефенди Кајмакамот веќе ги собра уште цред јас да го добијам манастирот. Стегнете ги вашите доушници. Штета за парите што му ги дадовте во готово. Јас не ве понудив, сакате нешто да се напиете? (Пауза)
ВЕЛКОВ: Сечиј живот е како оној на Исус Христос. Прво нè сакаат и слават, после нè продаваат за триесет сребреници. Секој од нас е на пат кон својата голгота. Никому не му гине распетие. Не благодарам. Ручан сум.


СЦЕНА 10

(Куќата на Султана. Ноќ. Султана седи на маса. Евто и Рајна одат на спиење. Влегуваат Михајло и Ангеле.)

МИХАЈЛО: Вечерва ќе спие овде. 
СУЛТАНА: Нека спие. 
АНГЕЛЕ: Ангеле.
МИХАЈЛО: Бунарот и нужникот се десно. 
ЕВТО: Живее ли уште во оваа куќа? Како тоа носиш скитници на спиење? 
РАЈНА: Остави! 
ЕВТО: Ќе го оставам гол меѓу мечки! Ме распрашуваше Киро дали го знам Ангеле. Реков не. Еве ми го сега на спиење. Од кај знам кој е. Можеби убил., Можеби бега да не го убијат. Сите мене ми се бесат на врат. Излегувај одовде. (Пауза.) Утре в зори да те нема. Слушаш? (Михајло излегува да се мие.)
СУЛТАНА: Кој си ти? 
АНГЕЛЕ: Пушти. 
СУЛТАНА: Што те мачи? 
АНГЕЛЕ: Ти си вештерка.
СУЛТАНА: Михајло секогаш собира маченици. 
АНГЕЛЕ: Како леб е.
СУЛТАНА: Ќе го изедат. Сакаш ракија? 
АНГЕЛЕ: Имаш мезе? 
СУЛТАНА: Не.
АНГЕЛЕ: Не сакам. Маж без пари, жена без цицки и ракија без мезе не оди. СУЛТАНА: Не се миеш.
АНГЕЛЕ: Што поправо да измијам? Не се мие тоа. Цел живот ја протињам раката низ газ од кокошка, ја фаќам за клунот и ѝ го извлекувам клунот низ гас. Се валкаат рацете тука.
СУЛТАНА: Кој те тера?
АНГЕЛЕ: Два живота нема, без еден не се може, а само со еден не оди. (Го вади гулабот.) Лека ноќ, Панта. (Со друг глас.) „Море марш будало една“. (Со својот глас.) Немој така Панта. Утре ќе биде поарно! „Надевај се. Тебе во гроб ќе те спуштаат, ти уште ќе се надеваш“. Ќе се поправам. Нема време за ништо. Лека ноќ. (Го става во џеб.) Си отиде. Секоја вечер си оди лут и ме остава на цедило. (Удира со тупаница по џебот. Дува во раката.) Уууф. Ги спуштил железните ќепенци. Само измислувам туѓи животи, а својот не знам да го живеам. (Влегува Михајло, гол до појас.) Валканите си легнуваат навечер валкани со чиста совест, а чистите се тријат до појас за да ги симнат од себе замислените гревови. Решивме со мајка ти да се прижениме. Тешки се времињата, ама таа ќе го извади чејзот па ќе одиме во Битола на бира и локум. Па после на воз до Солун, па од Солун до Митровица, па после веќе нема каде, нема пруга, назад дома. Ако ви чини, ако не, јас имам други гажуди. Кажи Султано, љубиш ли ме, мамиш ли ме, ил сос мен се поигруваш да ти мине времето?
СУЛТАНА: А бре Ангеле, а бре лудо младо, да ти право кажам, мајка ме е армасала за едно младо што не го љубам.
АНГЕЛЕ: Ај тогаш со здравје. (Легнува.) Можевме да викнеме уште два-тројца овде. Има место. (Пауза. Почнува да грчи. Легнува и Михајло. Тишина. Пауза.)
РАЈНА: Утринава дојде жената на Гркот. Се викна Елена. Ме прашуваше дали ми е тесно во куќава. Како го чувам Боге. И кажав дека е болен. Донесе илач. Го држеше во раце. Поарен е. Рече имаат подруми со мешини масло и вино кај
 нив. И играат полки и мазурки. Шетала по коријата па дошла во манастирот кај нас. 
ЕВТО: Што не ја начекам јас некаде? 
РАЈНА: Љубезна е. Мирислива. 
ЕВТО: Да ѝ ставам опинци и да не ја мијам три дена и таа ќе засмрди на прчојна како мене.
РАЈНА: Ама не толку. (Се смеат.) Немој.
     (Почнуваат да водат љубов.) 
ЕВТО: Тивко. (Пауза.) Тивко! (Пауза.) Чекај. (Пауза.) Слушаш? (Пауза.) Слушај! (Пауза.) Некој оди по таванот. (Пауза.) Има некој горе. (Пали свеќа. Ги буди сите.) Има некој горе. Има некој на таванот. 
АНГЕЛЕ: (Рипа од сон.) Опа. Те видов!

(Се слушаат звуци на чекори од таванот. Капакот се отвора. По скалите се стркалува Гаврил. Модар. Блада.) 

ГАВРИЛ: Браќа! Браќа! 
ЕВТО: Вампир!
СУЛТАНА: Гаврил! Кој рече Гаврил е мртов? 
ЕВТО: Што прави овде? 
МИХАЈЛО: Само некој ден, да дојде на себе. Ќе го префрлат неговите. 
ЕВТО: Носи го веднаш одовде! 
АНГЕЛЕ: Едвај го донесовме до овде. 
ЕВТО: Рајна?! 
РАЈНА: Не знаев ништо. 
МИХАЈЛО: Го внесовме однадвор. 
ГАВРИЛ: Во цевка од пушка се става жива змија, се пече шест саати, да стане пепел, се става врз раната. Знамето браќа, знамето.
ЕВТО: Не мешај ме мене? Немам ништо со востаниците!
МИХАЈЛО: Ова е жив човек.
ЕВТО: Што да правам со него! Носи го одовде! Ова е крај. Или ти или јас! 
ГАВРИЛ: Мартинки и Снајдери. Добра пушка за една лира по селата на граница. Десет фишеци, шеесет пари.
ЕВТО: Носете го веднаш. Никој не смее да го види. Никој не смее да доаѓа по него. Веднаш! (Го удира Михајло. Почнува да го тепа. Ангеле ги раздвојува.) Бегај ти. Не мешај се.
АНГЕЛЕ: Ќе го убиеш!
ЕВТО: И да го убијам. Брат ми е. Ќе те убијам Михајло.
МИХАЈЛО: (Гледа дека ги нема книгите.) Книгите? Каде се книгите?
ЕВТО: Ги однесе Остоиќ. Рече ќе ги врати.

(Михајло жестоко удира по ѕидот. Султана добива болки. Детето од соседната соба плаче.)

ГАВРИЛ: Браќа! Браќа!




втор дел


СЦЕНА 11

(Манастирот. Евто брзо малтерисува. Пауза. Влегува Ангеле.)
ЕВТО: Што сакаш сега? Ти реков веднаш да заминеш одовде.
АНГЕЛЕ: Каде е Михајло? 
ЕВТО: Отиде. 
АНГЕЛЕ: Да ги најде востаниците? (Пауза) Дојдов да се поздравам.
ЕВТО: Село гори баба се чешла. Оди! 
АНГЕЛЕ: Се плашиш. 
ЕВТО: Се плашам од себе, можам и од тебе. Кој си ми ти? Оди! 
АНГЕЛЕ: Одам. Сите, ќе видат, ќе нè видат и ќе заминат по некој поарен к'смет. Немој да му сториш нешто лошо на Михајло. 
ЕВТО: Друго нешто да кажеш? 
АНГЕЛЕ: И немој да си сторил нешто лошо себеси. Нема ништо полесно од тоа човек да си го уништи животот. (Пауза) Поздрави то Михајло од мене. (Поаѓа кон излезот. Влегува Киро.) 
КИРО: Што се работи овде? Ти си пак овде. Што правиш тука?
АНГЕЛЕ: Од дрво нозе. 
КИРО: Знаеш ли со кого зборуваш? 
АНГЕЛЕ: Со глушец што го води орото кога ги нема мачките. (Киро го удира Ангеле силно во стомак. Ангеле се превиткува.) Ѓубре едно.На тебе ќе остане светот.
 (Пауза)
(Влегуваат Панајотис, Елена, Кајмакамот, Велков и Остоиќ)
ЕЛЕНА: Овде е мрачно. Јас би направила големи француски прозорци. Каде е? 
КАЈМАКАМОТ: Господине Панајотис, да го одложиме ова за утре. Имаме сите работа утринава.
ВЕЛКОВ: Па што мајка се качувавме? 
ОСТОИК: За да уживаме во спуштањето.
ПАНАЈОТИС: Како сакате господа. Сакав само накусо да ве запознаам со тоа што ќе се работи тука.
Таков е редот. (На Киро) Каде е другиот работник?
КИРО: Одбива да работи. 
КАЈМАКАМОТ: Кој одбива да работи? 
ПАНАЈОТИС: Каде е? 
КИРО: (На Евто) Каде е? 
ЕВТО: Ќе дојде. 
ЕЛЕНА: Каде е? 
КАЈМАКАМОТ: (На Ангеле) Ти си уште овде? Кога ќе правиш приредба? 
АНГЕЛЕ: Ме боли стомакот. 
КАЈМАКАМОТ: Ти веќе не д'ткаш? 
АНГЕЛЕ: Кога сум д'ткал? 
КАЈМАКАМОТ: Направи приредба сега. 
АНГЕЛЕ: Овде? Ова е манастир. 
КИРО: За табе е манастир. За него не е иишто. 
АНГЕЛЕ: А за тебе?
ОСТОИЌ: Господ е голем, тешко се навредува. 
АНГЕЛЕ: Тој не го тера господ да изведува, туку мене. 
ВЕЛКОВ: Ајде, ајде господине. (Аплаудира. Сите се придружуваат.)
АНГЕЛЕ: Што сакате од мене?
КАЈМАКАМОТ: Она што си го имал на турнеја. Ајде.
АНГЕЛЕ: Каква турнеја? (Сите седнуваат. Се наместуваат за гледање. Пауза. Ангеле поаѓа кон излезот.)
КАЈМАКАМОТ: Каде?
АНГЕЛЕ: Претставата ми почнува однадовр. (Излегува. Пауза.) 
КАЈМАКАМОТ: Овој побегнал. Ќе го обесам за јазик. (Пауза.)
(Ангеле влегува во манастирот и со долг скок доаѓа пред Кајмакамот. Сите се повлекуваат наназад изненадени.)
АНГЕЛЕ: (Насмеано) Господа, ова беше мојата прва точка „Ненадеен скок“. Вам тој ви се причини нагол и ве изненади, а мене ми е природен. Одамна го подготвував во себе.
КАЈМАКАМОТ: Остави сега тоа. Почни! (Влегува Михајло. Пауза.)
ЕЛЕНА: Ти си жив!
АНГЕЛЕ: Втората точка се вика „Препознавање на лудило“. Во неа ја вклучувам мојата високоценета публика. (Покажува на Михајло) Господа, погледајте го добро овој човек. Сте го виделе порано, но погледајте го сега уште еднаш. Погледајте го. (Пауза) На прв поглед, нема ништо необично, но нека првиот поглед не нè залаже. Овој човек господа бил во лудница. Две години. Прво бил во затвар. Обвинет за работи против царството. Нешто политички, како обичио. Таму полудел. После две години е пуштен. Од вас барам да најдете знаци на неговото сè уште присутно лудило. Повелете. (Пауза) Чуден сјај во очите! Постојано широко отворени! Ретко клепнува! Рацете се тресат! Згрчени лакти! Очигледно нешто не е во ред. (Пауза) Се замисливте? Поинаку го гледате од пред малку. (Пауза) Овој човек го запознав вчера и не знам ништо за него. Вие ни за момент не се посомневавте во мене, а веднаш почнавте да го сомничите него. Никогаш не го испитуваат оној кој ти шири обвиненијата, туку само оној на кој тие се однесуваат. Еднаш да ве оклеветат, ќе го минете животот претворени во сенки. Благодарам. (Се поклонува) 
КАЈМАКАМОТ: Што е ова?
АНГЕЛЕ: Глупости. Само тие останаа некажани. Умните работи се излижани од употреба и заборавени. (Вади од торбата крило од жица и партали и синџир со ѓуле. Крилото го става на левата рака, а ѓулето на десната нога, говорејќи го текстот.)
Третата точка се вика „Дедикар Икарал". Таа е за еден човек што се викал Дедикар Икарал. За него погрешно се верува дека бил двајца луѓе со имиња Дедал и Икар. Таа невистина нарочно ја проширил некој Италијанец Леонардо Живинчи на еден собир во Сан Стефано. Но јас научно сум утврдил дека се работи за еден единствен човек и тоа ќе го изнесам пред светската јавност на Берлиникиот конгрес Дедикар Икарал се родил со крило на левата рака и со ѓуле на десната нога. И со нив си играл. (Игра со крилото и ѓулето.) Живеел во областа Скагерак и Категат каде што студело па мечтаел да отиде поблиску до сонцето. Не знаел како. Еден ден братски се договорил со ѓулето да не му прави тежина во летањето и тргнал. Летал што летал (Ангеле лета), арно ама тој не знаел дека ѓулето било потплатено од некого да го пушти да летне и да му отежне. И така било. Дедикар Икарал се срушил во фиљан фиљан земја Македонија. Се нафрлил врз ѓулето и почнал да го тепа, арно ама ѓулето ги пакажало забите и викнало; „I have diplomatic immunity“, „J'ai de l'immunite diplomatique“, „Ich habe diplomatisches Immunitet!“ И така денес Дедикар Икарал шета низ светот, се кара со ѓулето и гледа како му се суши крилото. (Пауза. Ангеле се поклонува.) Благодарам. 
КАЈМАКАМОТ: На што благодариш? 
АНГЕЛЕ: Завршив со точката.
КАЈМАКАМОТ: Која точка? Ти со овие точки беше на турнеја во Солун? Јас ништо не разбрав,
АНГЕЛЕ: Да ја повторам?
КАЈМАКАМОТ: Дај нешто друго! Од почеток и полека. И малку посмешно. Метне ништо не ми е смешно. А и нив. Малку посмешно. Знаеш некои магии. Нешто со топчиња, низ нос, низ уши.
АНГЕЛЕ: (Го вади цилиндерот. Покажува дека е празен. Прави со него движења низ воздухот. Одеднаш од него го вади гулабот – мртов. Тишина. Пауза. Загрижено го затресува. Пауза. Гостите почнуваат да се смеат. Ангеле загрижено гледа. Гостите се смеат посилно.) Панта! Панта! (Пауза) Панта! (Го слуша срцето на гулабот) Мртов е. (Гостите се смеат. Ангеле стои потресен.) Жив ли беше, Михајло? Ќе потврди. Нели беше жив?
МИХАЈЛО: Жив беше.
(Сите се смеат. Пауза.)
АНГЕЛЕ: Сите овде заедно да ве составам, еден човек од вас нема да излезе. Вие ми ја потпишавте казната, ефенди Кајмакам. Не се сеќавате. Бевте пијани. Седум години во затвор. Две во лудница. Доаѓам пеш од Стамбол. Селото запалено, луѓето заклани. Требаше веднаш ножот. Со магии не се убива. (Го удира Панта од ѕид. Го фрла пред нив. Пауза. Тишина.) Да ја ебам мама му да ја ебам на турскиот цар! (Кајмакамот вади револвер и пука во Ангеле) И на големиот Везир! (Кајмакамот пука вторпат) И на сета царска Порта! (Кајмакамот пука третпат. Ангеле се руши. Умира.)
МИХАЈЛО: (Доѓа врз него) Ангеле! Ангеле! Жив беше. (Пауза) Го убивте. 
КИРО: Чу што рече.
МИХАЈЛО: Што треба да се каже за да се добијат три куршуми во глава? Што треба да се каже?
КАЈМАКАМОТ: Ти не сакаше да ги мачкаш фреските. Земи излупи ја Богородица. (Пауза) 
МИХАЈЛО: Ова не се лупи. Ова не е слој боја. Ова е ѕид. Сликано е на влажен малтер. Ѕидот се исушил ја впил бојата. Ова е сè едно. Цврст ѕид. Сликата е внатре, како и надвор. Сè е едно.
КАЈМАКАМОТ: Премачкај ја со малтејр. (Пауза) Не си одам додека не завршиш. (Пауза. Тишина. Михајло поаѓа кон вратата да излезе. Киро му се испречува на патот. Михајло гледа во сите. Го гледа Ангеле. Се врти кон Богородица. Го гледа Евто. Евто му дава мистрија. Михајло зема малтер. Приоѓа до Богородица. Пауза. Напната тишина. Михајло си го фрла малтерот во лице. Елена крикнува. Михајло се врти. Пауза.)
МИХАЈЛО: Ние сме глуварки. Кој е тој што постојано нè дува? А! А! Ова слово је гушно, зашто со гушава го речуваме и со душава. Вистината е брава. Вртиш, вртиш, и ќе чкрапне, ќе се склопи. Б! Б! Ово слово је зубно, зашто со мердиве и со душава го речуваме. В! В! Ово слово је зубно и гушно, зашто со забиве и со мердиве го речуваме. Љ! Љ! ово слово је јазично и гушно, зашто стредево од јазиков го подигнуваме, а со гушава даваме глас пак го речуваме дебело. Вака знам. Ова го имам. Како се викам? И то ако је само со једно слово пред него, ет оваке: ља, ље, љи, љо, љу. (Ги допира фреските) А ако под овие фрески има други? А под нив други? А под нив други? Каде се вистинските? Кои се моите? (Го гледа своето палто) Под ова има друго. (Го соблекува) А под ова? (Ја соблекува кошулата) А под неа? (Останува гол до појас. Ја фаќа кожата.) Под неа? Што има? Каде е Михајло? (Се соблекува гол. Плаче.)
КАЈМАКАМОТ: Овој е готов!

(Елена доаѓа до Михајло. Клекнува. Почнува да му ги бацува петиците. Плаче. Се тресе.)

ЕЛЕНА: Време е. Време е.

(Панајотис доаѓа. Ја влече кон себе. Се обидува да ја крене. Елена цврсто се држи околу петиците на Михајло. Пауза. Елена го оттурнува Панајотис. Се исправа. Ја мести косата.)

ЕЛЕНА: Достоинство. Мораме се достоинствено да поднесеме. Нè гледаат.
(Панајотис ја прибира Елена до себе. Излегуваат. Елена гледа по Михајло.)
КАЈМАКАМОТ: Овде е сè или лудо или пијано.
(Излегуваат Кајмакамот, Остоиќ и Велков. Евто
     му приоѓа ш Михајло) 
МИХАЈЛО: Скри се во грненце, ете и Турците, ќе ти ги земат парите. Не плаши се Евто.
(Евто го покрива Михајло.)


СЦЕНА 12

(Куќата на Султана. Султана згрчена седи кај масата. Има болки. Елена и Рајна ја разгледуваат куќата.)

ЕЛЕНА: Ова треба да се исчисти. Тука да се стави чиста хартија. Види го ова котле. Ова е 'рѓосано. Да се фрли. (Отвора долап со алишта) Ова е лом. Да се преуреди! Од корен треба сè да се менува. Ако треба јас ќе ти помогнам. И поинаку да се облекуваш. Високи чевли, долги фустани, не смееш да кусуриш. Мораш да си независна од мажот.
СУЛТАНА: Рајна! Оди викни ги, Рајна.
РАЈНА: (на Елена) Нема пари.
ЕЛЕНА: Нема пари, нема пари. Сите тоа велат и сите имаат пари. Никој не умрел од глад.
РАЈНА: Умираа кај мене в село. Правеа леб од дабови жирови. Им отекуваа нозете, им малаксуваа телата.
ЕЛЕНА: Звам дека е незгодно да се биде сиромашен. Дојди кај мене. Ќе ти дадам стари работи. Како нови.
СУЛТАНА: Рајна, ќерко!
ЕЛЕНА: Стрпете се малку госпоѓо. Разговаравме. (На Елена) И детето не ти е најухрането. Треба да го видиш моето во Атина. 
РАЈНА: Се роди со ципа околу главата. Пребргу ги отвори очите. Ципата му се вовлече во очи, му беа потечени со денови, мислев ќе ослепи. 
ЕЛЕНА: Не ми е јасно. Таква негрижа, таква нехигиена. И после се чудиме. Рацете да се мијат најмалку две минути со сапун. Ќе го земам јас. (Пауза) На моја одговорност. (Пауза) Можам да платам. (Пауза) Не ме гледај! Знаеш од каде доаѓам јас. Знаеш што ми се случува мене? (Влегуваат Михајло и Евто. Пауза.)
СУЛТАНА: Родила мајка јунаци, да не се празни сокаци
ЕЛЕНА: (На Михајло) Дојде по мене?
СУЛТАНА: Симни се од нас жено божја. Оди кај својата мака. (Пауза) Чекав да дојдете. За да си одам. Да не даде гаспод да се изгубите по бели друмови. Светот е за оние што го знаат патот. За друтите е затвор. (Пауза) Бев на свадба. Имаше турли, турли јадења и пијачки и зурли и тапани и веселба до три дена. И на третиот ден си тргнав назед дома и за вас зедов манџи и слатки едночудо да ви донесам. Арно ама, овде, пред прагот, ме подбраа бесни кучиња, држ не давај, се ми истујрија во јазот во калта. Простете ми, ништо не ви донесов. (Вади ќесе со пари) Боге да си купи среќа. (Се насмевнува) Преогрнете се. (Пауза) Прегрнете се. (Михајло и Евто се прегрнуваат.) Вардете се. Никој нема да ве варди. Ќе биде добро. Белки не сме фрлале камења по господ. (Умира.) (Тишина. Пауза.)
ЕЛЕНА: Како знаеше дека ќе умре? (Пауза) Како знаеше дека ќе умре? (Пауза) Можам јас нешто да помогнам. (Тишина. Михајло ја погледнува. Елена излегува.)

(Пауза. Се отвора капакот од таванот. Гаврил гледа долу.)


СЦЕНА 13

(Кафеана. Кајмакамот пијап, гол до појас. Киро.)
КАЈМАКАМОТ: Зошто те држам јас тебе? Да пушташ околу мене такви кои сакат да ме убијат? А? За тоа те држам? Кажи де? Жив си затоа што јас ти давам да бидеш жив. Разбираш. Те носам под мишка како лубеница. Што беше пред мене? Пчела? Како им пишуваше писмо на овие во Белирад? Пчела бара пари. (Се смее) Прочитај го да се насмееме. Кај ти е писмото. (Киро го бара) Ти реков да го носиш со себе. (Киро го наоѓа) Читај!
КИРО: „Високославно Министерство просвета, ја долупотписани, усудио сам се полетати као пчела мајска у мајсскоме дану, да би нашао развијено цвеќе које у мајскоме дану цвета и из цвета узбрао мало сока у своју трмку. Да не би мој мал пчелица од глади скапали. Зато ја сирома са раширеним крилима летеќ по ваздушним атмосферама да би ја нашао где развијено цвеќе за моју корис, где би могао слободно набрати сока у своју трмку како би мој пчелица остали у животу“. (Пауза) Јас бев никој и ништо. Ме зедоа, ме школуваа, ме ставија за учител. Не знаев што правам. Не можам да сум крив за тоа. (Кајмакамот легнува на диван помешечки. Киро му приоѓа. Почнува да му го масира грбот. Пауза. Тишина.)
КАЈМАКАМОТ: Земи човек, стави го во палата, дај му се што сака, јадење, пиење, жени, што сака да прави, само да не смее да си ја удира главата од ѕид. И онака тоа никој не прави. Значи слободен си, сè, сè, само главата од ѕид – не. Месец дена нема да поминат, ќе ја удри. Мозокот нека истече, ќе ја удри. Покрај сета слободија што ја имаат, абре она малку што не смеат, тоа го прават. Малку погоре. (Киро го масира) Таму. (Пауза. Киро со едната рака вади нож. Со другата продолжува да масира. Го држи ножот врз Кајмакамот. Пауза.) Со две раце!
КИРО: (Брзо го спушта ножот) Како да докажам дека сум ваш ефенди. Што можам што ми е тој брат? Како да покажам дека го мразам како црниот ѓавол. Ќе ја преорам земјата, ефенди, ќе го донесам со јаболко во уста. Вие не ми верувате. (Пауза) Не спијам навечер. Мислам цело време ѕиркате низ пенџере да видите што правам, да не сум со него. Како да докажам, ефенди?
КАЈМАКАМОТ: Ќе одам за Битола, во седум пајтони. Во првиот јас, во вториот фесот, во третиот чибукот, останатите празни, да се најдат. Дури се може. Не праќаат редовно плати. Прави кој што сака. Карма – каша. Губиме војни. Живеам во меана. Да се родев пред сто години, сега ќе бев мртов и ќе имав живеано среќен живот. Вака излегува токму врз мене ќе пукне тиквата.
КИРО: Одамна нè тера несреќа. Татко ми еден век истера во Стамбол на печалба. Се врати дома без грош. Мајка ми му рече поарно да ставел камен околу вратот и да нашол некое море одошто таков што дошол. Умре после две недели. И мене не ми било лесно. Како да докажам дека сум ваш. И јас сакам да бидам нечиј.
КАЈМАКАМОТ: Малку лево.
КИРО: Вашите гавази ми се постојано зад грбот. (Пауза) Ќе ви ја доведам Рајна, жената на Евто, оној од манастирот. Ја познавам. Ја оставив еднаш како крпа. Се заборава во кревет. Превртува очи. Ѝ се тресат колениците. Ќе сака. (Пауза) Не сомневајте се во мене ефенди. Јас сум ваш.
КАЈМАКАМОТ: Ајде сиктер бре керата! Тоа па тоа! (Влегува Остоиќ. Пијан. Пауза.)
ОСТОИЌ: Ми ги запалија книгите. Кој ги запали книгите? И тоа денес. Денес ми е крсна слава. Намерно денес.
КИРО: Не знам јас ништо.
ОСТОИЌ: Ти не зиаеш како се викаш! (Седнува) Пиев. (Пауза) Џабе пиев. Ни малку да ми се замагли паред очите. (Пауза. На Киро.) Ти не знаеш јас што мислам. (Пауза, На Кајмакамот.) И ти незнаеш јас што мислам. (Пауза) А јас (Пауза) и јас не знам јас што мислам. (Пауза) Ебати власта! (Пауза. На вратата се појавува Велков.) Ти марш надвор одовде!!! (Пауза. Велков стои, го гледа, Пауза. Велков се враќа.)
ВЕЛКОВ: Не јас! Ти марш надвор! Ти!


СЦЕНА 14

(Куќата на Султана. На средината на собата груб мртовечки сандак. Рајна плаче врз него. Михајло седи во еден агол. Евто кај прозорецот.)

ЕВТО: Доста! Доста!
РАЈНА: Ништо не си кажавме. Не ѝ побарав пропшка. (Пауза)
ЕВТО: (На Михајло) Сигурен си која јавка договоривте? (Пауза) А? (Пауза) Свирка со уста. еден удар и уште една свирка. (Пауза) А? (Пауза) Ќе дојдат навреме? (Пауза) А ако ги види некој? (Пауза)
МИХАЈЛО: Писмово твоје од 27 август датирано оваа година денеска ми дојде. Се зарадувавме со здравјето твоје на које ти и одговарам. Ако желиш да чујеш за нас, мије сви сме, фала богу, здраво, а и тебе желиме од бога здравје и благодат. Сви ти целивају руку, поздравјају те – да им пратиш бела книга за пишење, дека учитељот им тражит пропис секоји ден за учење да пишу писмо. 
(Тропање на вратата)
ЕВТО: Уште не е времето. Кој може да биде? (Пауза. Гласно.) Кој е? (Отвора. На вратата стои Панајотис.)
ПАНАЈОТИС: Смеам? (Пауза. Влегува.) Добровечер. (Пауза) Моето сочувство за мајка ви. Не ја познавав. Жена ми ми кажа убави работи за неа. Плаче дома, не може да се смири. (Пауза) Жал ми е за Ангеле. Грдо звучи „жал ми е“, а човекот убиен како пес. Тој беше гром и молња. Громот и молњата си одат. Зад нив останува пуста земја. Јас. Што правам овде? Ја крчмам на мало својата вера на пагани. Продавам евтин чалам по турските касаби. (Пауза) Имавме дете со Елена. Кретен. Го оставивме во некое село. Ќе биде селски будала. Таа мисли пораснал, станал Христос. Го наоѓа во секој град. (На Михајло) Овде си ти. Постојано прашува како тоа Богородица ништо не направила кога ѝ го распнувале синот. (Пауза) Не презирајте ме. Искрен сум. Вам ви се гади од мојата искреност. (Пауза) Ни треба туѓа голема несреќа за да ја споредиме со нашата мала несреќа и да се почувствуваме во предност. Јас сум добар човек. Ако треба да ви ја скинам главата – ќе ви ја скинам. (Пауза) Благодарам. Не работите веќе во манастирот. Наутро доаѓаат мои луѓе од Грција. (Пауза.)
МИХАЈЛО: Господине Панајотис, знаете да летате. (Пауза.)
ПАНАЈОТИС: (Излегува. Пауза.)
МИХАЈЛО: Евто, знаеш да леташ?
ЕВТО: Не.
МИХАЈЛО: Што е човек ако не знае да лета? Сакаш да те научам?
ЕВТО: Немам крила.
МИХАЈЛО: Ние сме луѓе. Не сме птици. Мораме да научиме да летаме со она што го имаме. Со она што ни е дадено.
ЕВТО: Со патлакот и двата ташака.
МИХАЈЛО: Затвори ги очите. Затвори ги. (Евто ги затвора очите) Не гледај во мене. Не проверувај дали те гледам. Така само се чува стража. Олабави ги рацете. Слободно, слободно. Речи „да“. Да!
ЕВТО: Да. (Пауза) Да. (Пауза) И? (Пауза) Ајде де. (Прави скокови во место.)
МИХАЈЛО: Треба малку страст.
ЕВТО: (Прави повисоки скокови) Ајде де. Ајде!
МИХАЈЛО: Господ ќе нè исплука од неговата уста не затоа што сме студени ниту затоа што сме жешки туку затоа што сме млаки. 
ЕВТО: Како подгреана манџа. 
МИХАЈЛО: Ни вода ки киселина. Кажи ми нешто што никому не си кажал. 
ЕВТО: Еден кажа па се посра. 
МИХАЈЛО: Викни го тоа што ти е страв да го помислиш! 
ЕВТО: Да ја ебам мама му да ја ебам на турскиот цар!
МИХАЈЛО: И на големиот Везир.
ЕВТО: И на сета царска порта. (Евто го зема Михајло под рака. Го влече зад себе. Прават движења како кружно да летаат низ собата. Удираат од ѕид во ѕид. Несигурно се смеат.) Да ја ебам мама му да ја ебам на турскиот цар!
МИХАЈЛО: И на големиот Везир!
ЕВТО: И иа сета царска Порта! (Се сопнуваат. Скоро паѓаат. Врз ковчегот на Султана. Се смируваат. Пауза. Се одвојуваат.)
МИХАЈЛО: Зборуваме само со две букви. И се жалиме што ништо не можеме да кажеме од она што ни лежи на срце. Умот ни збеснал. Удира по черепот. (Се фаќа за глава) Тебе те учам што да правиш, а самиот ништо не знам. Ништо! Главава ми е полна со помии. Не знам да кажам еден мој збор.
ЕВТО: (Проверува дали е заклучена вратата. Ѕирка низ прозорецот.) Ја заклучив вратата да не можат да влезат, а самиот не можам да излезам. (Се обраќа на мртвата Султана) Цел живот ѕиркам низ пенџерче. Да не видат дека гледам. Да не пречам. Да останам на страна. Цел живот на штрек! Од денес за утре. Ги слушам другите – сите имаат право. Правам и тоа што не се бара од мене. Јас сум својот џелат. Што сакаш сега? Да те закопам? Како да стигнеме до гробиштата? (Откорнува штица од подот) Ќе гниеш овде во темелите! Лежеше мртва тука цел живот! (Вади уште една штица. Копа земја од подот со раце.) Не знаеш ти за мојот очај. (Копа) Како ќе живееме вака? (Рајна притрчува. Го прегрнува. Се впива до него.)
      (Се отвора капакот од таванот.) 
ГАВРИЛ: (Во бунило) Што судбина беше тоа? 
ЕВТО: Тивко! Седи таму! Уште не е време. 
ГАВРИЛ: Да не можеме крај со крај да врземе. Таман двајца ќе се фатат заедно, ете го третиот трча одзади со нож. (Почнува да се симнува долу. Михајло му помага.) Киро! Киро!
ЕВТО: Не викај! Не викај! Качи го горе Михајло! Кај ќе го носат него. Готов е!
ГАВРИЛ: (Потпрен е на рамо на Михајло. Широко гестикулира со слободната рака) Мислев јас ќе бидам тој! А се фатив во крвави партали! Летај! Летај! Киро! Го фаќав на дркање како дете! „Сите сме исто“! Само што сме различни! „Мора да се греши“. Нема време за грешки. „Се ќе биде во ред“. Кое сè? Каков ред? Сите се правите сè знаете, што е небото, што е земјата. Никој не знае да заврши реченица, а мислите серете алтани додека зборувате. Не знаеме ние, ние сме прости, пуштете нè нас, оставете не нас на мира, ние во ништо не се разбираме, ние во ништо не се мешаме. Како живина? Вие сте гранки, ве сечат, пак растете, пак ве сечат, а не го знаете ни стеблото ни коренот. Живеете остатоци од нечиј туѓ живот. Пикнати во џеб.
ЕВТО: Доста! Тивко! Доста! (Му ја затвора устата. Го седнува во агол. Пауза.)
ГАВРИЛ: (Се смирува. Почнува повторно тивко.) На првите ќе им ветиме помош во борбата за слобода, ќе ги насрчиме да ги заколат другите, потоа ние ќе ги заколеме нив. Австрија потпишала договор со Русија, дипломатите лошо се разбрале, се препиле, левото крило ќе го жртвуваме, непријателот ќе удри по него, а ние ќе го нападнеме центарот. А во левото крило јас! Лево крило напред марш! А во него јас! По педесет години, документите застарени, архивите отворени, ќе се знае зошто сум заклан. Една, војна, друга војна, Србија доби автономија, Црна Гора доби автономија, Романија доби автономија, Бугарија доби независност, ние останавме на зелена гранка, со клетвата Адамова врз главата! Имаат една карта повеќе од мене. Целата памет на овој свет е во тоа колку карти држиш, колку кецови криеш.
ЕВТО: Овој е луд.
ГАВРИЛ: А ти си кал. Јаловина. Згура. Ти не си тука. Ти се штедиш за некој подобар живот. Ако јас сум ги отворил очите да видам повеќе, а ти твоите си ги затворил и јас ништо не гледам. Додека сите заедно не ги отвориме очите, никој ништо нема да види и никому не ќе му се признае дека гледа. (Поаѓа кон Евто) А тие што ќе наѕираат во мракот ќе ги наречат слепци и ќе им ги истераат очите од глава. Сите ја знаат големата вистина и се колат за своите мали вистини. Кучињата лаат, караваните минуваат. Никој што го минува мостот да оди на пазар не се сеќава дека Карпош еднаш висел таму набиен на колец. И сè додека тоа се зборува. Карпош повторно и повторно ќе го набиват на колец. И нас заедно со него!
ЕВТО: Доста! Доста!
ГАВРИЛ: (Се фаќа долу) Еве ти го на! Не можам јас да си го изделкам, затоа што тебе ти е тесно газето. (Тропање на вратата.)
ЕВТО: Тоа не е јавката! Која беше јавката! Тоа не е јавката! (Тропање на вратата) Скриј го! Скриј го!

(Михајло го крие Гаврило во сандак. Пауза. Евто ја отвора вратата. Влегува Киро. Пауза. Тишина.)

 КИРО: (Се прекрстува. Гледа во ковчегот на Султана. Тишина.) Бог да ја прости. (Пауза) Дојдов да ви помогнам да го ископаме гробот.

(Пауза. Се слуша истрел од сандакот. Говрил одскокнува угоре, се руши врз работ. Дупка од куршум во слепоочницата.)

ЕВТО: Не знаев дека е тука. (Пауза) Не знаев ништо. 
КИРО: (Оди до Гаврило. Го гледа. Пауза.) Ееееееј! (Влегува арамијата во сејменска униформа вооружен.) Води ги! 
ЕВТО: Не знаев ништо Киро! 
КИРО: Води ги!!! 
АРАМИЈАТА: (Приоѓа до Михајло) Јас бав оној во манастирот. Сега сум во државна служба. Архангел Михаил оди во затвор. (Го фаќа Михајло замишка. Доаѓа до Евто. Го фаќа. Евто се извлекува.) 
ЕВТО: Чуј ме Киро, брате!
(Киро му дава знак на арамијата. Арамијата го поведува Михајло надвор.)
МИХАЈЛО: Уште не сме спремни! (Излегуваат) 
ЕВТО: Михајло требаше да те убијам! Не знаев Киро! 
РАЈНА: Лажеш! 
ЕВТО: Знаев, но не сум виновен. Не можам јас во затвор. Ќе умрам. А детето? Не може, не може. (Клекнува на колена.) 
РАЈНА: Исправи се. 
ЕВТО: Не гледеј ме. Не гледај. (На Киро) Михајло го донесе. Што можев да сторам? Што можам што ми е тој брат!
КИРО: Ајде со мене надвор. 
ЕВТО: Каде? 
КИРО: На еден договор. 
ЕВТО: Не излегувам јас одовде!

(Киро го турнува Евто низ врата. Рајна поаѓа по нив.)

КИРО: Ти чекај тука. (Излегуваат. Пауза. Рајна го гледа мртвиот Гаврил. Пауза, Влегува Киро, нува.)
РАЈНА: Каде отидоа?
КИРО: Во затвор.
РАЈНА: Што се договори со Евто?
КИРО: Му кажав која цена ќе мора да ја плати. Око за око, брат за брат, сирење за пари. РАЈНА: Што може тоа да биде? (Пауза)
КИРО: Евто ме следеше навечер. Каво сенка. Тој е во договор со Кајмакамот. Сè знам. Прексиноќа го видов кај долната порта. Се свртев. Тој шмугна. А сега е готов. Мене ќе ми веруваат. Ќе ве качиме на магариња и без леб и вода ќе ве пуштиме да јавате до Арабија. Со се дете. И таму да јадете песок. (Пауза) Се тетовирав. (Ги разгрнуеа градите.) Лажам. Ништо немој да ми веруваш. (Пауза) Зошто јас никако да останам чист? Стави ме во цвеќиња, пак ќе фатам кир под ноктите. Некои други во кал фрли ги, како од бања ќе излезат. Јас те сакам. Ти ме остави како крпа. Сам си го барав. Сакаш да бегаме. Можеме и Боге да го земеме. (Рајна поаѓа кон излезот.) Каде?
РАЈНА: Одам по нив.
КИРО: Седи тука!!!! Седи!
РАЈНА: Што е? Што уште сакаш? Сите сме мртви. Затворени. Ме сакаш и мене? Овде? Земи ме. Да го донесам и Боге да гледа? Да учи. Грабајте! Носете! Вие сте тркалата, јас сум коломас.
КИРО: Слушај! (Пауза) Некој ме вика! Некој ми го вика името! (Погледнува кон Гаврил. Го вперува револверот кон него.) Убиените смрдат повеќе од оние кои умреле по природна смрт. (Пауза.) (Истрел. Киро се руши. Во куќата влегуваат првиот и вториот востаник кои пукале однадвор во Киро. Првиот останува кај вратата, гледа надвор. Вториот трча до Киро, го зема пиштолот. Киро се смее. Ползи до Гаврил. Му ги зема рацете. Ги префрлува преку себе.)
 КИРО: Како говеда. (Пауза) Брате. (Умира)

(Вториот востаник го оттргнува Киро од Гаврил. Првиот востаник притрчува. Го изнесуваат Гаврил надвор. Рајна гледа во мртвиот Киро. Пауза. Се слуша детски плач.)

РАЈНА: Не плачи сине. Мама е тука. Сè е во ред.


СЦЕНА 15

(Манастирот. Утро. Влегува арамијата, Михајло и Евто. Арамијата му дава знак на Евто. Излегува. Пауза.)

МИХАЈЛО: Слободии сме. Ме разбудија во затворот од најследок сон. Ајде, велат. Каде, прашувам. Молчат. Секогаш молчеле кога сум прашувал. Ние сме деца. Родителите ни се скарани. Плачеме. Никој не сака да не земе во раце да нè утеши. Ја сонував Султана. Ми ги редеше имињата на даноците кои ги плаќаме. Ослободете се, вели, од даноците. Што е тоа толку даноци? Емњак вергоси, данок за земја, за секоја тапија четири грошеви, за ослободување од војска, 39 грошеви, бајије, пара од секој грош за продаден добиток, зибије, три грошеви од заклан вол, кантарина за мерење жито, отлакија за пасење добиток, осум грошеви за таскере ако сакаш да патуваш. Што ме гледаш така? Не си спан. Да одиме дома. Браќа кога ќе се збијат, трчај да и отмиш оти ќе се умртват. Брат од брат коа се помага и господ ќе и даруа. (Доаѓа до Евто. Го прегрнува. Ги превртува очите. Пауза.) Работите кои страсно ги сакаш и работите од кои страшно се плашиш, ќе ти се остварат. (Се одвојува од Евто. Во стомакот му е забиен нож. Го фаќа со двете раце.)

(Михајло халуцинира. Евто не гледа ништо од тоа. Сцената се претвора во фреска на благовештиние. Станува златна. Се спушта златна позадина, Михајло се оддалечува од Евто. Добива крила како Архангел во муслинска одора. Големата фреска на Богородица се отвора. Одзади полека излегува Богородица – Султана, во надприродна големина. Во рака држи жив гулаб – Панта. Султана неподвижно гледа во Михајло и Евто. Долга пауза. Михајло ја испружува раката кон Султана. Стаписан.)

СУЛТАНА: Бев на свадба. Имаше турли, турли јадења и пијачаки и зурли и тапани и веселба до три дена. И на третиот ден си тргнав назад дома и за вас зедов манџи и слатки едночудо да ви данесам. Арно ама, овде, паред прагот, ме подбраа бесни кучиња, држ не давај, се ми истурија во јазот, во калта. Простете ми, ништо не ви донесов.
МИХАЈЛО: Мајко. Ова цел живот ни го кажуваш. Или никогаш ништо не си ни носела или редно е некој да ги потепа бесните кучиња кои секогаш, баш тука блиску, пред прагот, се ни претураат, во јазот, во кал. (Пауза)
СУЛТАНА: Евто! Евто! (Пауза. Султана добива грч. Го криви лицето.)
МИХАЈЛО: Те вика! (Одеднаш ги губи крилата. Султана се враќа назад зад фреската која се затвора, златната позадина се крева горе, сцената е иста како на почетокот.) Евто! Брате! Виде? Чу? Како ќе живееш слеп и глув? (Пауза) Научи да леташ! Никогаш нема да летнеш, ќе леташ во место, но ако имаш малку страст и среќа, местото ќе летне со тебе. (Си ја гледа раката) Од ова ќе останат само коски. Мисли на мене. (Оди до премачканиот ѕид. Го вади ножот. Се залепува со стомакот до ѕидот. Прави крвава шара. Се руши. Умира. Евто стаписано стои.) (Пауза. Влегува арамијата.)

АРАМИЈАТА: Готово, а? Отидав јас. (Излегува. Пауза.)
(Во манастирот влегуваат Панајотис, Елена, Кајмакамот, Остоиќ, Велков, Првиот зограф и Вториот зограф.)

ПАНАЈОТИС: Основата, господа, е во форма на впишан крст во правоаголно пространство. Кон запад, нартекс со крстосни сводови и слепа купола; во централниот дел на сводот. Исток, олтарна апсида со тули. Север и југ параклиси. Три зони во олтарната апсида. Овде имам архиереи, во архиволтата ликови со медалјони. Ѓакониникот во три зони. Проскомидијата со фрески од животот на Богородица. Наосот и нартекстот со повеќе кампозиции. Накусо толку. Да ви ги покажам надворешните фасади. Во тремовите ќе ставиме портрети. (На двајцата Зографи). Е – Εδω υα δοσλεφετε. Να αρχιαετε αμεαωξ, (на Евто) Вие сте
слободни.
ЕЛЕНА: (Го здогледува мртвиот Михајло во аголот зад себе) Тоа не беше тој. Тој умре на крст. (На другите) Ваму е излезот господа. Само толку разбирам од манастирска архитектура.
ПАНАЈОТИС: (На вратата од манастирот) Виножито. Знак божји дека нема да има нов потоп. (Излегуваат сите освен двајцата зографи кои се подготвуваат за работа и Евто кој немо гледа пред себе. Пауза. Влегува Рајна, го носи бебето во раце. Го гледа Мртвиот Михајло. Доаѓа до Евто.) 
РАЈНА: Ве барав. Не ве најдов на време. (Пауза) Цела ноќ се молев.Свиња утринава му го изеде увото на Боге. Или лошо сум се молела, или лошо ме разбрал. Има тука некое големо недоразбирање. (Пауза) Киро е мртов. Нема веќе кој да те спаси. (Излегува пеејќџ приспивна песна. Двајцата зографи гледаат по неа.)
 ПРВИОТ: Δεν ειναι αχρηστη
ВТОРИОТ: Ουτε εγω ειμαι αχρηστος.
ПРВИОТ: (Го фаќа ѕидот) Δεν βα ειαι δυσκολο. (Ја фаќа крвта) το μοιαςει σαν αιμα
ВТОРИОТ: (Го здогледува Михајло)Ειναι καποιος εδω. 
ПРВИОТ: Κταοιμαι. 
ВТОРИОТ: Μπορει και να ειναι μφυσμενος.
ПРВИОТ: Η πεφαμενος
ВТОРИОТ: (На Евто) Ποιος ειναι αυτος;
ПРВИОТ: Αεν σε καταλαβαινει. (Се наведнува врз Михајло) Πεδαμενος ειναι. 
ВТОРИОТ: Αγησε, να μην μας ενοιαγερει.

(Пауза. Евто гледа пред себе. Зографите почнуваат со работа. Фрлаат малтер врз Богородица. Евто се врти. Гледа во нив. Зографите работат во тишина.)
КРАЈ
ПРВИОТ: Не е лоша.
ВТОРИОТ: Не сум ни јас лош.
ПРВИОТ: Нема да биде тешко. (Ја фаќа крвта) Ова е како крв.
ВТОРИОТ: (Го здогледува Михајло) Овде има некого.
ПРВИОТ: Спие.
ВТОРИОТ: Можеби е пијан.
ПРВИОТ: Или мртов. (На Евто) Кој е овој?
ПРВИОТ: Не те разбира. (Се наведнува врз Михајло) Мртов е. 
ВТОРИОТ: Остави. Да не се мешаме.





„HI-FI“
(театарска мутација)


 ЛИЦА:
БОРИС, 60
МАТЕЈ, 20, негов внук
СОЊА, 40, ќерка на Борис, мајка на Матеј
МИРА, 18
АМЕРИКАНЕЦОТ
РУСИНОТ
АРАПОТ
Дејствието се случува.


дел прв



СЦЕНА 1

(Дневна соба во трисобен стан. Во собата расфрлени инструменти, електрична опрема, расклопени звучници, засилувачи, звучни кутии, алати. Полни пепелници, празни чаши и шишиња. По ѕидовите поп и рокенрол постери и слики. По полноќ. На средината на собата, на софа, седат Соња и Арапот. Соња, нервозно пуши. Арапот само што не заспал, му паѓа главата. Долга пауза. Звуци на отклучување на вратата. Соња поаѓа неколку чекори кон вратата. Вратата се отвора. На прагот стои Борис во мантил за дожд. Полупијан. Зачудно гледа по станот, Пауза.)

СОЊА: Добро дојде. (Пауза) Те чекаме од осум. (Пауза) Не ќе можеше да влезеш. Сменета е бравата. Сè е сменето. Гледаш.
БОРИС: Што е ова?
СОЊА: Матеј.
БОРИС: Што Матеј?
СОЊА: Се всели во твојот стан пред година дена.
БОРИС: И?
СОЊА: Ете.
БОРИС: Уште е тука?
СОЊА: Спие.
БОРИС: И сега?
СОЊА: Разбуди го и прашај го. Не зборувам со него.
БОРИС: Година дена криеше од мене?
СОЊА: Мислев ќе успем да го истерам. Го чекав навечер по скали, телефонирав, оставав писма. Уште милиција што не испратив.
БОРИС: Алал вера. (Пауза) Каде е мојот намештај?
 СОЊА: Изваден.
БОРИС: Каде е?
СОЊА: Нешто во другите соби, нешто во подрум.
БОРИС: Како дозволи вака да се запусти?
СОЊА: Чекај додека го видиш него.
БОРИС: Тебе ти ги оставив клучовите.
СОЊА: Ги украде. Не знаеш што преживував овие пет години.
БОРИС: Година дена не си го видела синот? 
СОЊА: И ти си ми мене татко. Те чекам како утка со саати. Можеше еден ден да почекаш со пиењето. Или да го донесеш шишето дома. 
БОРИС: Дома? Ова? (Пауза) Зошто тој не остана да ме дочека? 
СОЊА: Чекаше десет минути. (Пауза) Толку му е гајле. (Пауза) Не може да седи во истата соба со мене. Луд е.
БОРИС: Алал вера. 
СОЊА: Нема да се смееш утре наутро. (Пауза) Или се смееш од очај? 
БОРИС: Мислев дека после овие пет години ништо веќе не може да ме изненади. (Гледа во Арапот.) 
СОЊА: Ова ми е колега од Ирак. Халил. 
АРАПОТ: (Се ракува со Борис.) Хабиб. 
БОРИС: Халил или Хабиб? 
СОЊА: Халил Хабиб. 
БОРИС: Кое му е име, кое презиме? 
СОЊА: Не знам. 
БОРИС: Прашај го. 
СОЊА: Не знам арапски. 
БОРИС: Па како се разбирате? 
СОЊА: Никако. 
БОРИС: Браво.
СОЊА: Кај нас е на специјализација. 
БОРИС: Вие се научивте, сега дури подучувате. (Пауза) Шуби Даби, јас доаѓам од затвор. Ферштен? Затвор? Решетки. Ѕид. Никс излез. Фунф јаре. Ферштен? Шпрехен зи дојч? 
АРАПОТ: Ја.
БОРИС: Е ме заеба сега. (Пауза) Поарно македонски. Македонише? Ја?
АРАПОТ: Ја.
БОРИС: Гут. (Пауза) Кај го најде овој? 
СОЊА: Тој ме најде мене. 
БОРИС: Како не се закачи еден асолен? 
СОЊА: Немам ништо со нето. Во хотел е. 
БОРИС: Ти сама дома, тој сам во хотел, внук ми сам во мојот стан, јас ќе одам во подрум со шифоњерите и креденците. Разбирам слобода, ама ова! 
СОЊА: Во фрижидерот има само едно црвено јајце. Велигден беше пред шест месеци. Славините течат. Бојлерот не работи. Сакав да го вклучам да се избањаш. 
БОРИС: Не се бањам. Со години не се бањам. Ставам дезодоранс. (Пауза) Нозете смрдат затоа што коренот им е во газот. 
СОЊА: Да те оставиме сега? 
БОРИС: Како мислиш? 
СОЊА: Да поспиеш. 
БОРИС: Не спијам. Со години не спијам. (Пауза) Ставам дезодоранс. 
СОЊА: Мораш да му помогнеш на Матеј, тато. Лежи таму пијан, дрогиран. Страв ми е од него. Не го разбирам. Ти имаш авторитет. Тој мора да излезе одовде. Ако треба и сосила. Ова е твоја куќа. Сосем е отпуштен од узди. Зауздај го. 
БОРИС: Го сакаш назад кај тебе? 
СОЊА: Никако. Има пензија од татко му, нека бара соба. (Пауза)
БОРИС: Ќе морам со хипноза. 
СОЊА: Каква хипноза?
БОРИС: Имав цимер, хипнотизер. Ме подучуваше 
СОЊА: Поарно нешто осигурно. 
БОРИС: Да ти покажам. 
СОЊА: Не сега.
БОРИС: Набрзина. Затвори ги очите. 
СОЊА: Тато уморна сум. 
БОРИС: Фафљуктен сармусаклин јусанама беч.
СОЊА: Молам?
БОРИС: Фафљуктен сармусаклин јусанама беч. Главата ти е тешка. Ти се спие. Многу ти се спие. Речиси си заспана. Заспана си. Спиеш. (Пауза) Спиеш? 
СОЊА: Не.
БОРИС: Ама уморна си? 
СОЊА: Бев и пред да почнеш. 
БОРИС: Треба да влезам во форма. 
СОЊА: Прави што сакаш, само вади го одовде сосе овие ѓубриња. Зедов обврска да ти го чувам станот. Се чувствувам виновна. 
БОРИС: Ќе го превоспитам. (Пауза) Има време да се почне од почеток. (Пауза) Да живееме заедно. (Пауза) Да го измениме животот од корен. 
СОЊА: Ти си пијан. Ајде Халил. Јави се утре. 
БОРИС: Со извештај од фронтот. 
АРАПОТ: (На излегување) Фафљуктен сармусаклин јунама беч. (Излегуваат) 
БОРИС: Јас го учев два месеца, овој еднаш го чу, го запамети. Да не значи нешто на арапски?(Пауза. Борис гледа околу себе. Приоѓа до еден засилувач. Го разгледува. Го вклучува. Засилувачот силно почнува да брмчи. Борис го исклучува. Реагира како да го фатила струја. Го лиже прстот. Пауза.)

СЦЕНА 2

(Собата. Борис спие облечен на софата. Пауза. Се открива вратата од собата, централно. Излегува Американецот, брада, долга коса, поминува покрај Борис.)

АМЕРИКАНЕЦОТ: Hellо.

(Американецот оди во wc, Борис се исправа во креветот. Зачудено гледа. Ги трие очите. Пауза. Американецот се враќа. Седнува на подот во лотус положба. Почнува да се подготвува за јогa вежби. Борис гледа во него. Пауза).

БОРИС: Кој си ти бе?
АМЕРИКАНЕЦОТ: Нello!
БОРИС: Тоа си кажавме. Прашувам кој си?
АМЕРИКАНЕЦОТ: Do you speak English?
БОРИС: Најн. Дојч. Ти дојч?
АМЕРИКАНЕЦОТ: Nо.
БОРИС: Епа ноу. Не е секој ден Велигден.
АМЕРИКАНЕЦОТ: I am Mark. I am from America.
БОРИС: Американо?
АМЕРИКАНЕЦОТ:Yeah.
БОРИС: Ја. (Пауза) Гут. Мајн фатер, ја Америка унд Аргентана на гурбет. Ферштен? Печалба. Македонише трагедија. 
АМЕРИКАНЕЦОТ: Yeah.
БОРИС: Ја, жими ашимов, да не разбра нешто случајно. (Пауза. Американецот Дише). Гари, Индијана? (Пауза). Гари Купер? (Пауза). Паја Патак? (Пауза) Е да си ми ти син едно три дена. (Пауза). (Од Собата излегува Матеј. Чудна фризура, обетка на едното уво. Се гледаат со Борис. Пауза).
 МАТЕЈ: Добро дојде.
БОРИС: Добро најдов.
МАТЕЈ: Среќна слобода.
БОРИС: Благодарам.
МАТЕЈ: Овде е лом.
БОРИС: Нема гајле. (Пауза) Не можам да те препознаам.
МАТЕЈ: Ова е Марк. 
БОРИС: Се запознавме. Истеравме муабет сабајлечки. Тоа ти е обетка на увото? МАТЕЈ: Да. 
БОРИС: Го дупна? 
МАТЕЈ: Да. 
БОРИС: Болеше? 
МАТЕЈ: Не.
БОРИС: Колку пари дупењето? 
МАТЕЈ: Пет илјади лири. 
БОРИС: Не се дупеше овде? 
МАТЕЈ: Во Италија. 
БОРИС: Веднаш си реков не ќе е ова дупено овде. Со здравје да си ја носиш. Дупат и на постари. 
МАТЕЈ: Нежно и со попуст. (Пауза. Се гледаат во тишина).
БОРИС: Има нешто за појадок? 
МАТЕЈ: Лешници. 
БОРИС: Мислев за јадење. (Пауза). Што не го пратиш Американчево по бурек? 
МАТЕЈ: Бурек е мртва храна. 
БОРИС: А лешниците се жива? Јас повеќе сакам мртва. И живо пиво. (Се фаќа за стомакот). Види резервна гума. {Пауза) Колку години имаше кога отидрв? Не сакав да доаѓаш да ме гледаш. Што има да видиш. (Гледа во Американецот). Што прави овој? 
МАТЕЈ: Дише.
БОРИС: Јас мислев не може да земе воздух. Кој е тој?
МАТЕЈ: Случајно се сретнавме. Автостопира. Оди за Грција. 
БОРИС: И ти го собра овде да подише?
МАТЕЈ: Има место во станов.
БОРИС: Ова е мој стан.
МАТЕЈ: Не велам не е. Велам има место. (Пауза. Се гледаат во тишина.) 
БОРИС: Така е. Ако гостите не се бесни, куќата не е тесна. (Пауза.) И велиш Американецов случајно? (Пауза) Што не sе најде некoгаш некој Рус, случајно, мајката?
МАТЕЈ: Ретко има Руси автостопери во овие краишта. 
БОРИС: А зошто? Си се прашал некогаш зошто? И дали е добро или лошо што нема? 
МАТЕЈ: Ќе ти најдам и Рус. 
БОРИС: Каков Рус? 
МАТЕЈ: Оригинал. (Пауза) 
БОРИС: (Листа книга) Ова е негова книга? 
МАТЕЈ: Да. (Пауза) Нешто ти е сомнително? 
БОРИС: Не, не, онака. (Пауза) Ти се гледам многу променет? Остарен? Знам, ќе речеш не. Ќе ми направиш лице. 
МАТЕЈ: Остарен си. 
БОРИС: Што ми фали? 
МАТЕЈ: Ништо. Остарен си. 
БОРИС: (Вади од џебот милициски лисици) Со овие ме уапсија. Одвај измолив да ми ги дадат. Можеш да ги задржиш. 
МАТЕЈ: Не, не. Твои се. 
БОРИС: Ти ги подарувам. 
МАТЕЈ: Што да им правам? 
БОРИС: Играј си затвор. Да ти покажам како работат? Дај ми ги рацете. (Пауза) Дај, дај. (Матеј ги подава рацете. Борис му ги става лисиците.) Фина играчка. Ова е челик. Не 'рѓосува. Што раце поминале низ овие, да знаат да зборуваат.
МАТЕЈ: Отклучи ги.
БОРИС: Ако, ако, поноси ги слободно. Прошетај.
МАТЕЈ: Ослободи ме.
БОРИС: Ладни се, а? Ладни. (Ги отклучува.) Да ги чуваш овие, разбра. Немој да си ги фрлил. Заколни се во мајка дека ќе ги чуваш.
МАТЕЈ: Кога се колнам во неа немој ништо да ми веруваш. 
БОРИС: Заколни се во тоа што најмногу го сакаш. Што сакаш најмногу? 
МАТЕЈ: Да ебам. 
БОРИС: Засрами се. 
МАТЕЈ: Што посрамно, послатко. 
БОРИС: Не мислев на посебни работи. Воошпто што сакаш најмногу?
МАТЕЈ: Ништо. Не сакам ништо општо. 
БОРИС: А слободата, татковината? (Пауза.) 
МАТЕЈ: Да. 
БОРИС: Што да?
МАТЕЈ: Разбирам. (Пауза. Се гледаат во тишина.) 
БОРИС: Еве излегов од затвор. Што да правам сега? 
МАТЕЈ: Што правеше пред да отидеш?
БОРИС: Тоа да не ти е гајле. (Покажува на засилувачот) Што е ова?
МАТЕЈ: Тоа да не ти е гајле. (Пауза) Засилувач за гитара. Го поправам за пријатели. 
БОРИС: Со студиите не ти се брза? Си ја крцкаш пензијата на татко ти. Ќе те средат тебе во војска. Ајде засвири нешто. 
МАТЕЈ: Не знам. 
БОРИС: Колку што знаеш.
(Матеј ја зема гитарата. Ја вклучува во засилувач. Прави силен, гласен и долготраен фидбек, непријатен какофоничен звук. Го исклучува засилувачот. Пауза.)
БОРИС: Тоа не е музика.
МАТЕЈ: Не. (Пауза) Тоа се звуци. (Пауза. Се гледаат.)
БОРИС: Мајка ти те има прежалено, мисли дека си изгубен. А јас те сфаќам. Имам младо срце. И јас бев арамбаша на твои години! Уште сум ѓавол. Ќе се налокаме некоја вечер, да се запознаеме подобро. (Пауза.) Зошто мора пепелникот да се празни на ѓубре кога може и вака. (Со раката  го грабнува полниот пепелник. Го превртува врз масата.) Мора да се тера внатрешната слобода. (Пауза)
МАТЕЈ: (Зема ѓубровник со метличка. Го чисти пепелот.) Адоболс.
БОРИС: Како?
МАТЕЈ: Зборот „слобода“ наопаку гласи „адоболс“. (Пауза) Ги вртам зборовите наопаку да видам дали нешто значат и од другата страна.
БОРИС: Зошто?
МАТЕЈ: Да видам дали значат нешто и од друата страна. „Оксид" наопаку е „диско", а „лебед“ е „дебел“. (Пауза)
БОРИС: Значи ти размислуваш. (Пауза) Јас имам доста интересни размислувања во моите дневници. Пишував дневници во затвор. Можеш да ми помогнеш, лека, полека, да ги пречукаме на чисто. Така подробно ќе ги проучиш. Има во нив силни слики од животот. (Пауза) Да (Пауза. Размислува.) „Ана" наопаку е исто „Ана" Ана, Ана. (Пауза. Размислува.) „Сироб". Моето име наопаку гласи „сироб". Борис, сироб. Не значи ништо.
МАТЕЈ: Јас сум роб, таа е роб, ти сироб.
АМЕРИКАНЕЦОТ: (Станува) I'll have a shower now, Matthev. (Оди во бањата.)
БОРИС: Како?
МАТЕЈ: Ќе се тушира.
БОРИС: Од кај знаеш ти толку јазик?
МАТЕЈ: Учам.
БОРИС: Учам и јас па не знам. Тој не знае кој сум. Да не помисли си ме собрал и мене по бели друмови. Како рече: „Метју“? Ти си Матеј, името не се преведува. Ти плаќа нешто за престојов?
МАТЕЈ: Не.
БИРИС: Не му бараш? Нешто симболично? (Пауза.) А кога ќе отидеш ти во Америка ќе спиеш кај него?
МАТЕЈ: Да.
БОРИС: А ако не отидеш?
 МАТЕЈ: Нема да спијам кај него.
БОРИС: И тогаш ова џабе? (Пауза) Колку време е овде?
МАТЕЈ: Три дена.
БОРИС: Да беше во хотел, пара ќе потрошеше. Татко му и мајка му што работат?
МАТЕЈ: Не сум го прашал.
БОРИС: Да не е некој милионер што го гостиш овде бадијала. Одат издрпани по светот, а во гаќите сошиен чек на милион долари. На годишен одмор е?
МАТЕЈ: Шест месеци работи, шест месеци патува.
БОРИС: А стаж и пензија?
МАТЕЈ: Не знам тоа како му е регулирано. (Пауза)
БОРИС: Еве сега, јас сум дојден, нема место во куќава, мислиш ќе му текне да се истави, да каже „фала ви многу, гледам на товар сум, ќе бегам“. (Пауза) Јас давам пример, не мора тој да оди, нека каже дека сака, па ние после ќе го задржиме. И што прави тука?
МАТЕЈ: Гледа манастири.
БОРИС: Да не краде икончиња? Пишуваше по весници. Ги продаваат во странство за суво злато.
МАТЕЈ: Пишува книга.
БОРИС: Овој? (Пауза) Овој со косава пишува книга? (Пауза) Цигари американски нешто да има по него?
МАТЕЈ: Знае да игра оро.
БОРИС: Знам и јас.
МАТЕЈ: Ги знае сите ора: Тоа студирал.
БОРИС: Кај се студира тоа, да свиткам и јас диплома на стари години? (Американецот излегува со крпа околу струкот.) Марк, камај, овчеполска потрчулка, ферштен? (Свирнува два такта од оро. Марк му враќа други два такта од истото оро.) И да си ебам мајката. (Борис свирнува уште два такта. Марк му враќа. Пауза. На Матеј.) Ти играш оро?
МАТЕЈ: Не Рокенрол. (Пауза) Марк не знае рокенрол. (Пауза)
(Се отвора вратата централно, излегува Мира. Во пиџами. Штотуку станала од спиење. Седнува на софата. Пауза.)
МАТЕЈ: Ова е Мира. Дедо ми Борис.
БОРИС: Добро утро.
МИРА: (Кимнува со глава. Пауза.) 
БОРИС: Уште колку души има по куќава?
МАТЕЈ: Толку сме ама одбрани.
БОРИС: Мира е наша?
МАТЕЈ: Да.
БОРИС: Колку кревета има во таа соба?
МАТЕЈ: Нема ни еден. (Пауза)
БОРИС: Вие живеете илегално?
МАТЕЈ: Илегално?
БОРИС: Да.
МАТЕЈ: Не.
БОРИС: Мислам не сте венчани.
МАТЕЈ: Мислам сме. Нè венча еден рибар на море. Илегално.
БОРИС: Не се разбираме.
МАТЕЈ: Не. (Пауза)
БОРИС: Алал вера. (Пауза) Мене цел живот ми помина како да сум во хор што пее некоја важна хорска песна. Многу ми се моча, ама не смеам да ја расипувам песната. Дал да пеам, дал да ја стегам бешиката? Додуша одереме навреме подмочувам настрана, ама се со криење и се врз панталоните. А вие сте хор луѓе што мочаат. Ако некому некогаш му се припее, си пее во себе за да не ги пресече другите. Полесно се стега песната одошто бешиката. 
МАТЕЈ: Мислиш? (Пауза)
БОРИС: Е па добро, ајде сега вие, правете што ќе си правите, не гледајте ме мене. Како да не сум тука.
 МАТЕЈ: И ти исто. (Пауза. Матеј ѝ приоѓа на Мира. Ја прегрнува. Ја бакнува. Долг бакнеж. Борис прво гледа, потоа ја врти главата. Американецот се брише.)

СЦЕНА 3

(Собата. Соња и Борис!)
БОРИС: Тоа е една одвратна, заебантска, надркана банда. Ти не можеш да замислиш.
СОЊА: Нема што да замислувам. Ти кажав синоќа. Ако почекаш уште малку наместо ти него тој ќе те исфрли тебе. Овој стан е на оној што ќе се избори за него.
БОРИС: Ќе ги пуштам уште малку да мислат дека сум со нив. Ќе ги срушам однатре. (Пауза) Отидоа по селата да бараат манастири. Луѓе цел живот се мачат да стигнат во град, овие шетаат по пустелии.
СОЊА: Морам да се вратам на работа.
БОРИС: Директор си. Ништо не мораш.
СОЊА: Тоа ти останало од твое време. Уште мислиш цигарите се динар и пол.
БОРИС: Се шуткам како прдеж во гаќи. Тоа ми останало.
СОЊА: Ќе се навикнеш.
БОРИС: Не сакам да се навикнувам. Цел живот на нешто се навикнувам. Навикни се на затвор, навикни се на слобода. По навика се навикнувам, и на тоа што треба и на тоа што не треба.
СОЊА: Не сум ти јас виновна што си го упропасти животот.
БОРИС: Имам јас уште за упропастување, ај ти. А ти твојот го позлати.
СОЊА: Јас од мојот ништо не очекувам.
БОРИС: Затоа имаш нов костум и светнати чевли.
СОЊА: И седативи во чантата.
БОРИС: Море кој е како вас. Го колете јагнето, рацете не ви се крвави, го јадете, не ви се мрсни. Сако, елек, панталони, колосана кошула, вратоврока се разбира. Благо побелена коса, уредна фризура. Негувана кожа, дискретен фри шоп мирис. Полн пансион. Плукни залепи. Ние да преживееме, после сè нака си ја ебе мајката. Е па сега за тоа мора и по некој седатив.
СОЊА: И ти си го изеде твојот дел.
БОРИС: Можев уште да јадам. Не сакав. Имам лице. Не сум глодач. Ова не е твој свет. Ова е мој свет. Јас го створив. Со овие раце.
СОЊА: Со тие раце ти направи и нешто друго.
БОРИС: Тоа го платив и преплатив. Ти двапати годишно проверуваше дали сум жив и ми честиташе на упорноста. Да мрдневте со мажот ти со малото прсте ќе добиев пет месеци, наместо пет години. Нејсе. Не знаеме да се чуваме. Такво е ова семејство. Не сакаше да си правиш компликации, си стана директорка, уживај си сега. Социологија, научни студии, природа, општество, драпај си мевот.
СОЊА: Е не сум заменик советник. Цел живот не разбрав што работеше.
БОРИС: Јас имам заслуги.
СОЊА: Немам јас заслуги? Ти ги стави темелите, јас ја градам куќата. Ти го створи светот, некој треба да го одржува. Направи што направи, тргни се малку настрана. Не мешај се во сè.
БОРИС: Ти не можеше овој стан да го одржиш, светот ќе го одржуваш. Види го Матеј на што личи. Не ти е тебе гајле ни за станот, ни за светот, ни за Матеј. Ти си имаш свој пакет аранжмани. А валканите работи, остави му ги на Борис. Нека го вади Матеј одовде.
СОЊА: Тоа е техничка работа.
БОРИС: Да викнеме булдожер? (Пауза) Како ќе живееш ти? Не ми веруваш мене, не си веруваш себеси. 
СОЊА: Вера, љубов, надеж. Страшно како тебе веќе ништо не ти е јасно. 
БОРИС: Страшно како вие одеднаш станавте началници. Никој веќе никого не слуша, никој никого не сака да служи. Нема веќе келнери. Сите келнери се началници. Сите се гости. И домаќините се гости со гостите. 
СОЊА: Што предлагаш ти? 
БОРИС: Сите одлуки засекогаш да се донесат. И совесно да се спроведуваат. 
СОЊА: Кој ќе ги донесе одлуките еднаш засекогаш? Ти? Ти тоа би сакал. 
БОРИС: Јас барем знам што сакам. Не сум молчитолчи. Ти ме издаде. 
СОЊА: Како што Матеј ме издаде мене, како што него ќе го издадат неговите. 
БОРИС: На тоа мора да се стави крај. 
СОЊА: Кој ќе го стави крајот? Ти? 
БОРИС: Јас! Јас почнав, јас ќе завршам. 
СОЊА: Мене не ми можеш ништо. Истури го бесот врз Матеј.

СЦЕНА 4
(Собата. Вечер. Матеј поправа засилувач. Мира пишува. Американецот се подготвува да легне во вреќа за спиење. Пауза.)
МИРА: Борис ги поправа славините.
МАТЕЈ: Нели?
МИРА: Да.
МАТЕЈ: Конечно некому да му текне.
МИРА: Те молев со месеци.
МАТЕЈ: Што не ги поправи сама? Ти си за машко – женска еднаквост.
МИРА: Денес си посебно љубезен со мене. 
МАТЕЈ: Луѓе сме, грешиме. (Пауза) Не ме интересира дали славините се расипани, дали славините се поправени.
МИРА: Дали ми пречат мене. 
МАТЕЈ: Дали ти пречат тебе. Сè ми е преку глава. Јас самиот најмногу.
МИРА: Не може сè и секогаш да се решава со цинизам.
МАТЕЈ: Ниту нешто може да се реши, ниту има смисла да се решава.
МИРА: Тоа не значи дека мора да се живее меѓу лебарки и смрдеа. Борис мисли ние не забележуваме. Дека сме такви по природа. Млади, слободни луѓе. Не знае дека сме си смртно здодевни. Како да сме сто години во брак.
МАТЕЈ: Зборувај за себе.
МИРА: А ти молчи за себе. Добро ти е во туѓ стан, со туѓи пари. И со некој кој одвреме навреме ќе зготви ручек и испере гаќи. 
МАТЕЈ: Не мораш. 
МИРА: За жал јас понекогаш огладнувам и сакам да сум чиста. 
МАТЕЈ: Оваа куќа порано или подоцна и онака ќе биде моја. 
МИРА: Истегни се и чекај. Тоа е модерно. Ти си исто мал Борис. Само уште да пуштиш стомак и да оќелавиш.
МАТЕЈ: Зошто си тoгаш овде? 
МИРА: Те сакам. (Матеј става слушалки на ушите. Пауза. Мира го гледа.) Храбриот нов свет. 
МАТЕЈ: (Ги симнува слушалките.) Молам? 
МИРА: Молам? 
МАТЕЈ: Рече нешто? 
МИРА: Јас?
(Матеј ги враќа слушалките. Мира продолжува да пишува. Пауза. Од зад грб на Матеј влегува Борис.)
БОРИС: Ги поправив славините. Течеа, тураа. Едвај најдов гумичиња во град. Два саати шетав. Едни премали, други преголеми. Преголемите ги скастрив па станаа таман. Мало гумиче, ама работа врши. Во славините има гумичиња. (Пауза) Можат да се поправат. (Пауза) Не мора да се фрли славината ако се расипе.
МАТЕЈ: (Случајно се врти. Го здогледува Борис. Ништо не чул. Ги симнува слушалките.) Здраво. (Пауза)
БОРИС: За славините ми беше зборот. (Пауза) Велам славините ги поправив.
МАТЕЈ: Аха?
БОРИС: Аха.
МАТЕЈ: Беа расипани?
 БОРИС: Не, јас ги расипав да си најдам занимација. (Пауза)
(Матеј пушта многу гласна музика. Долга пауза. Борис нешто му вика на Матеј. Матеј го исклучува магнетофонот.)
БОРИС: Велам не е ли гласно ова?
МАТЕЈ: Гласно е.
БОРИС: Не се бунат комшиите?
МАТЕЈ: Се бунат.
БОРИС: Па?
МАТЕЈ: Комшиите постојано се бунат за нешто? (Пауза) Друго? 
БОРИС: Толку засега.
(Матеј повторно пушта многу гласна музика. Американецот пуши и чита легнат во вреќата. Мира пишува. Пауза. Борис почнува нешто да пее на цел глас. Матеј одеднаш го исклучува магнетофонот.)
БОРИС: ... да правам, што да чинам ...
(Матеј пушта музика на цел глас. Го покрива Борис. Долга пауза. Борис станува, почнува да шета горе-долу по собата, со рацете одзади. Музиката трае. Матеј одеднаш ја исклучува. Пауза.)
МАТЕЈ: Нервозен си?
БОРИС: Не. Напротив. Вака шетав во ќелијата. 
МАТЕЈ: Сакаш да спиеш?
БОРИС: Ако ми се приспие, ќе ја легнам јас овде, ќе си заспијам.
МАТЕЈ: Ти пречи музиката? 
БОРИС: Не. Баш одмара.
МАТЕЈ: Ти си намерно духовит, или така ти доаѓа? (Пауза. Се гледаат.)
БОРИС: На еден ќе му дојде, на друг ќе му појде. (Пауза ) Добра е музиката. Има енергија.
МАТЕЈ: Значи се сеќаваш. (Пауза.)
БОРИС: Табланет да сака некој да играме? (Пауза) Можам од дневниците да ви прочитам. (Пауза) Ајде од утре тоа. (Пауза) Да не имате нешто дрога, марихуана, таква работа? (Пауза. Тишина.) Немате во моментов или не пушите? (Пауза) Пушам јас у-ка. Само слабо ме фаќа. Добро поднесувам. Поарно ми е три лози, две пива — бетон. (Пауза) Вие мислите јас сум стар, излапавен. Јас сум во години но меѓу мене и вас нема разлика. Вие тоа сега не можете да го разберете. Да можете да ми ѕирнете внатре во главава, ќе се уплашите. Јас, на пример, можам да се облечам во женски штикли, да ставам црни чорапи, да го нашминкам лицево и по гаќи да излезам да шетам по улици. Да ме фаќаат за гас. Пет пари да не давам. Ама пуст обѕир. Ова може, ова не може, и квит. За сè има некој ред. Јас знам дека и без мене ќе има кој да го чува редот, ама стравот е голем. Сите сакаме голи да шетаме и сите носиме вратоврски. Како бесилка. Тивко, пристојно. (Пауза. Мира станува и излегува од собата Пауза. Тишина. Матеј станува и излегува од собата. Пауза. Тишина). Ни добро утро, ни лека ноќ. А бе Марк, како ми помина првиов ден од слободава, да можам да ти кажам, да можеш да ме раабереш.
АМЕРИКАНЕЦОТ: Good night..


СЦЕНА 5

(Собата. Попладне. Борис чита весници. Мира пишуви. Пауза. Борис ги склопува весниците. Пауза. Зема книга. Почнува да ја чита. Ја остава. Пауза. Гледа во Мира. Пауза.)
БОРИС: Е, колку пишуваш ти! (Пауза.) Јас разгледници пишувам со печатни букви, не знам што да напишам. (Пауза) Што студираш? 
МИРА: Јазици. 
БОРИС: Извини, си работиш. (Пауза. Мира пишува.)
Кои?
МИРА: Грчки и латински. 
БОРИС: Ефкаристо паракало. 
МИРА: Старогрчки. Класична филологија. (Пишува. Пауза.) 
БОРИС: На латински нешто интересно да знаеш да кажеш? (Пауза.) 
МИРА: Интер фаецес ет уринам наскимур.(Пауза) Се раѓаме меѓу измет и урина. (Пауза) Свети Августин. (Пауза.) 
БОРИС: Јас владеам англиски пасивно, германски солидно и руски скоро на академско ниво. (Пауза.Чита ознака на магнетофонот.) Што значи ова „хи-фи“?
МИРА: Кратенка за „хај фиделити“. 
БОРИС: Аха. (Пауза) Што беше „хај фиделити“? 
МИРА: Висока верност. 
БОРИС: Висока верност на што? 
МИРА: На звукот. Репродукцијата е верна на она што е снимено.
БОРИС: Вчера да умрев, немаше да знам.
МИРА: Можете да умрете утре.
БОРИС: Немој да ми зборуваш на „вие“. Како да имам ѕид пред себе. (Пауза) Може ли човек да биде „хи-фи“? Верен на себе? 
МИРА: Мора. 
БОРИС: А ако не е? 
МИРА: Ќе се мачи. 
БОРИС: А како се станува тоа? 
МИРА: Тешко. 
БОРИС: А како изгледа?
МИРА: Како Буда. Кога чекорел по улица луѓето што го гледале паѓале во транс од милина. Толку просто и величествено. 
БОРИС: Дали си ти хи-фи? 
МИРА: Тоа е добро прашање. 
БОРИС: Затоа го поставувам. 
МИРА: Не се познавам доволно.
БОРИС: Вие младите едвај чекате да бидете тажни. 
МИРА: Не се жалам, само констатирам. 
БОРИС: Дали сум јас хи-фи? 
МИРА: Хај-фај. 
БОРИС: Дали сум? 
МИРА: Не те познавам.
БОРИС: Не се гледа на прв поглед? (Пауза. Борис излегува од собата. Мира продолжува да пишува. Пауза. Борис се враќа облечен во хавајска кошула, шал околу вратот, сламена шапка на главата, бос) А сега? (Мира го гледа. Се смее.) Дали сега сум хи-фи? 
МИРА: Тоа не зависи од облеката. 
БИРИС: Оваа облека е дел од мене. 
МИРА: Тогаш си.
БОРИС: Ако е човек лош по природа, дали ќе биде хи-фи, ако продолжи да биде лош? (Пауза) Што ми вреди што сум хи-фи кога ракавиве се куси, а надвор студи?
МИРА: Некоја цена мора да се плати. Сè мора да се проба.
 БОРИС: Сè? (Пауза) Да се задави човек? (Пауза) Ништо ти не знаеш. Ништо не смее да се проба. Сè што се проба е смртен грев. За сè што се проба се оди во затвор. Секогаш кога човек со срце, со хи-фи, ќе направи нешто, ќе се заебе. И од страв да не се заебе пак, сè што прави после е без срце, без хи-фи, и само со цел да го замачка она што прво го направил. А ти бараш од мене да излезам на снег во куси равави. Колку слатко, колку наивно. (Ја префрла косата од една на друга страна.) Вака (На трета страна.) Или вака? (Пауза) Хифи или не хи-фи, ќе цркнеме сите ко глувци. (Пауза) Што работи татко ти? Има многу пари?
МИРА: Зошто?
ЕОРИС: Ме интересира.
МИРА: Работник е. Продавач.
БОРИС: Мислев дека е милионер.
МИРА: По што судиш?
БОРИС: По тебе, се разбира. Смеам да ти ја ставам главата во скут?
МИРА: Зошто?
БОРИС: Мојот хи-фи ми вели дека многу сакам да ти ја ставам главата во скут.
МИРА: Стави ја.
БОРИС: (Ја става главата во скутот на Мира.) Ми удира срцето како да сум на заболекар. (Пауза) Јас ви завидувам. Млади сте. Ем сè знаете, ем имате време уште да учите. Мојот живот... мојот живот. Јадев трева по планини во војната. Менував служби. Бев во милост. Бев во немилост. Се разведував. Пиев. Хи-фи и пол. Не можам разните слики да ги составам во една. Растурени ми се на сите страни. Ми бегаат. (Ја фаќа за гради.)
МИРА: Немојте.
БОРИС: Хи-фи.
МИРА: Не.
БОРИС: Зошто?
МИРА: Не ми е пријатно.
БОРИС:Ако е само тоа, ќе преживееш. Баци ме. Не прашувај зошто. Баци ме.
МИРА: Не.
БОРИС: Зошто?
МИРА: Имам јас свој хај-фај.
БОРИС: Сакам да те видам гола.
МИРА: Оставете ме ве молам. (Го оттурнува. Станува.)
БОРИС: (Останува полуседнат, полулегнат врг софата.) Дојди. Нема да те чепкам. Само биди блиску до мене. Не знаеш колку ми значиш. Ми ја обновуваш силата. Како слатко... би ти ја испил крвта. Зборуваше за висока верност. Еве ти висока верност. Ајде, поднеси ја. Ти мало работничко курвиче. Враќај се назад на својата периферија. Истеруваш курварлаци по туѓи станови. Шириш болест во оваа фамилија. Не гледај ме така. Ме мразиш? Фрли ми жива сода во очи. Класична љубовна освета. (Мира брзо излегува. Пауза. Борис ја замазнува косата. Ја симнува сламената шапка.)



СЦЕНА 6

(Собата. Минут подоцна. Влегува Матеј, Американецот и Русинот.)
МАТЕЈ: Ќе стане човек од тебе. Почна да носиш мои кошули.
БОРИС: Сè мора да се проба. 
МАТЕЈ: Каде е Мира?
БОРИС: Само што излезе. Сте се разминале. 
МАТЕЈ: Еве ти Рус. 
БОРИС: Молам?
МАТЕЈ: Рус бараше, Рус си најде. 
БОРИС: (На Русот.) Рус? 
МАТЕЈ: Да.
БОРИС: Здравствуј Рус. Борис. 
РУСИНОТ: Здравствуј Борис. Алексеј. 
БОРИС: Автостопер?
РУСИНОТ: œ лектор русскго язÎка. 
БОРИС: (Покажува на Американецот.) Ето автостопер. Американец.
РУСИНОТ: Познакомились. 
БОРИС: Харашо. (Пауза. На Матеј) Вие дојдовте по некоја работа или онака. 
МАТЕЈ: Онака. (Пауза.) 
БОРИС: Што да правам јас. 
МАТЕЈ: Што мора нешто да правиш? (Пауза) 
БОРИС: (Зема шише ракија.) Мило ми е што се собравме вака апансас. 
РУСИНОТ: œ непьÓÈи˙. Спасибо! 
БОРИС: Рус, па не пие?
РУСИНОТ: Почки.
БОРИС: А, лоша работа! Мајка ми кубуреше со бубрезите. Марк?
АМЕРИКАНЕЦОТ: No, thank you..
БОРИС: Исто од здравствени причини?
АМЕРИКАНЕЦОТ: Ѕоггу?
БОРИС: Се стори. (Си тура себеси.) Тебе Матеја не те нудам, ти си домашен, лесно е со тебе. (Ја крева чаша.) За мир во светот. За американско-советската дружба. За радост и убајна. (Пие на искап. Пауза.) Расија аграмнаја. (Пауза) Е бе Алексеј, Алексеј. (Пауза) Америка исто аграмнаја, ама малку помалшња. (Пауза) Толстој, великиј руски писател. (Пауза) Шекспир великиј американски писател.
РУСИНОТ: Шекспир Англичан.
БОРИС: Американец, Англичанец, иста марка. Как гаварим по Руски?
РУСИНОТ: Хорошо.
БОРИС: Од војната. (Пауза) Малку од војната, малку од по војната. (Пауза. На Американецот.) Кажи и ти нешто.
АМЕРИКАНЕЦОТ: Ѕоггу?
БОРИС: Велам кажи нешто, земи учество. (Пауза) Никс ферштен? Е бе Марк, Марк. (Пауза) Ајде поздравете се, ракувајте се. (Им ги зема рацете. Им ги става една во друга. Русинот и Американецот се ракуваат.) Така. Секогаш така да правите. А не војни. (Пауза. Русинот и Американецот ги одвојуваат рацете.) Кој е посилен, Русија или Америка? (Пауза. Тишина.) Кој е по хи-фи? Кај има повеќе слобода, во Русија или Америка. (На Американецот.) Русише или Американише гранде фрај, уриет? (Пауза) Кој е повеќе за Русија, кој е повеќе за Америка? (Пауза) Да ве немаше вас, не знам тоа како ќе се одредуваше, мајката. Немаше да се знае кој е што. Немаше да има хи-фи. Вака има два. (Пауза) Вие што мислите за оваа работа? (Пауза) Марк?
АМЕРИКАНЕЦОТ: Ѕоггу?
БОРИС: Ти друго нешто да знаеше да кажеш кај ќе ти беше крајот. Матеј?
МАТЕЈ: Договори се ти со гостите. Ние лесно ќе се погодиме.
БОРИС: Алексеј?
РУСИНОТ: Õто музÎкальнÎе инструменти. 
БОРИС: Ми ја вртиш темата, брат. Друго те прашав (Пауза) Јас анте, тие анте-курела. Никој за ништо важно не сака да зборува. 
РУСИНОТ: ВÎ не больно˙? 
БОРИС: Болен.
РУСИНОТ: Мате˙ сказал, что ВÎ больно˙ и я пришол слушагь Вас.
БОРИС: (На Матеј) За што зборува овој? 
МАТЕЈ: Отидов на факултет. Измислив приказна дека си болен на умирање и дека последна желба ти е да му шепнеш нешто важно на Рус на уво. 
БОРИС: Зошто?
МАТЕЈ: Морав некако да го доведам. Ти побара. 
БОРИС: Јас не мислев сериозно. 
МАТЕЈ: Требаше веднаш да кажеш. Сега е доцна. (Пауза) Не е важно, и онака веќе ништо не му е јасно.
(Влегува Арапот.)
БОРИС: Само уште ти фалеше.
АРАПОТ: Соња.
БОРИС: Не е тука Соња.
АРАПОТ: (Покажува на вратата.) Соња.
БОРИС: А, доаѓа Соња. Браво. (Пауза) Го испраќа во претходница. (Арапот седнува) Си седна. Питом човек. (Пауза) Сега ми олесна. Ги имам двата блока и третиот свет. (Пауза) Гут. (Пауза) Да ми ја ебе цел свет мајката, ако знам што се случува. (Влегува Соња.) Сега сме сите на број. Може да почнеме. (Ја пее интернационалата):
На нозе презрени и гладни на нозе робје од цел свет! Да згрми разумот во светот в прав нек падне сиот свет!
(На Матеј) Зошто не пееш?
МАТЕЈ: Не ги знам зборовите.
БОРИС: Не ги знаеш зборовите?
МАТЕЈ: Не сите.
БОРИС: Е ќе ги научиш зборовите синко мајчин, сите, пред јас да умрам.
МАТЕЈ: Зошто?
БОРИС: И тоа не знаеш? И тоа ќе ми научиш. Сè што не те научиле на училиште, јас ќе те научам овде. Многу сте се распашале. Дедо ти Борис ќе ми те научи сè, душо моја. Што не кажа ти дека не знаеш. (Доаѓа до Американецот.) Пасапорт! И вие другите пасапорти, брзо! (Оди до вратата. Ја заклучува. Го става клучот во џебот.) Пасапорт вади, не гледај ме,
СОЊА: Што правиш.
БОРИС: Што сакам.
СОЊА: Зошто заклучи?
БОРИС: Да нема бегање.
СОЊА: Отклучи да излезам.
БОРИС: Кажи му на Тарзанов да го вади пасошот, не разбира.
СОЊА: Отвори, лошо ми е. Не поднесувам затворен простор.
БОРИС: Ќе ме извиниш Алексеј, процедура е процедура. (Американецот витка цигара. Забавна му е новонастанатата ситуација.) Хашиш?
АМЕРИКАНЕЦОТ: (Се смее.) Yeah!
БОРИС: Завиткај ми и мене една, мамата да ти ја ебам дрогашка. (Му ја грабнува цигарата. Ја мириса. Ја става в џеб.)
АМЕРИКАНЕЦОТ: He's got sense of humor.
БОРИС: Хумор. Да. Јас сум хумор. А ти што си? Се мавташ по манастири, скрнавиш наши ора. Русинов мисли јас сум болен, а тој треба да си ги лечи бубрезите. Вечер со првиот воз да ве нема. Да не ве пријавам на милиција. Хумор? Значи сака да каже ние како народ сме хумор. А што се тие? Нека оди да си го гледа алот дома. Се убиваат со машинки по улици. Ги мачат Црнците. А и за Сталин сè знаеме. Не е тоа заборавено. Не се заборава тоа. (На Соња.) Овој мрсниов носи си го дома. Не собирам веќе интернационална жгадија по куќи. Отсега сум хи-фи. Нема веќе заебавање. Сите надвар. Сите овие жици, тракаталци, надвор! Утре сабајле сакам празен стан. После ќе ве примам назад кој како заслужил, ако заслужил, а не заслужил. Ајде, што чекате. Ајде мистер сиктер. Тавариш да не кажувам двапати, давај. (Ја отклучува вратата. Ги турка сите надвор. Удира дланка од дланка. Останува само Матеј кој силно се смее.) Ќе ти преседне тебе смеењето. (Матеј го вклучува магнетофонот на кој незабележано го сними целиот последен говор на Борис.)
БОРИС: (Снимка.) „Хумор. Да. Јас сум хумор. А ти што си? Се мавташ по манастири, скрнавиш наши ора. Русинов мисли јас сум болен, а тој треба да си ли лечи бубрезите. Вечер со првиот воз да ве нема..."

(Борис немо го слуша својот глас. Долга пауза.)
КРАЈ НА ПРВИОТ ДЕЛ

втор дел


СЦЕНА 7

(Собата. Сосем е празна. Во неа има само една столица и ќебе на подот. Борис седи на столицата. Небричен е два-три дена. Бос. Одвреме навреме пие ракија. Долга пауза. Станува. Вади клуч од џебот. Ја отвора централната врата.)

БОРИС: Ајде. (Пауза) Ајде! (Од собата излегува Матеј. Носи лисици на рацете. Разбушавен. Валкан.) Седи. (Пауза. Матеј останува да стои.) Што реши? (Пауза)
МАТЕЈ: Општина реши Матеј да погреши.
БОРИС: Од инает никој фајде не вадел. (Пауза)
МАТЕЈ: Како не дошол никој два дена?
БОРИС: Ставив порака на вратата дека нема никој.
МАТЕЈ: А Мира?
БОРИС: Важи и за неа. (Пауза) Сигурно побегнала со драгашот во Грција. (Пауза) Што работи татко ѝ?
МАТЕЈ: Трговец. Живее во странство.
БОРИС: Милионер. Знаев.
МАТЕЈ: Не зема динар од него. Сама заработува.
БОРИС: Тоа на мачката за опашка. Ја сакаш?
МАТЕЈ: Заедно живееме.
БОРИС: Па? (Пауза.) Невина е?
МАТЕЈ: (Пауза.) Од шеснаесеттата година. (Пауза) Телефонот го исклучи. Ќе умреме од глад.
БОРИС: Мајка ти носи храна. Знае дека заеднички изведуваме мал експеримент.
МАТЕЈ: Мал експеримент?
БОРИС: Ова не е ништо. Какви примери има.
МАТЕЈ: До кога вака?
 ВОРИС: Додека не се измениш.
МАТЕЈ: Што ми фали?
БОРИС: Сè.
МАТЕЈ: Тогаш нема што да менуваш. Убиј ме.
БОРИС: Ти мислиш јас не сум нормален. А себе не се гледаш.
МАТЕЈ: Никого не држам во лисици. 
БОРИС: Не лисици, со овие раце ќе те задавам ако треба.
МАТЕЈ: Знам со кои раце, не знам со кое право.
БОРИС: Немаш избор, Матеј, нема да излезеш одовде. Ајде. 
МАТЕЈ: Не можам да се шишам. Ќе умрам ако се потшишам. Ќе ја изгубам силата. БОРИС: Не ми е за косата, за принципот ми е. 
МАТЕЈ: Кој принцип?
БОРИС: Немам јас тебе што да ти објасиувам. 
МАТЕЈ: Немам јас тебе што да ти се шишам. 
БОРИС: Има да се шишаш. 
МАТЕЈ: Има да го објасниш принципот. 
БОРИС: Како прво и прво хигиена. 
МАТЕЈ: Ја миев косата секој ден. 
БОРИС: Мислам на пошироката хигиена. Во оваа земја има да биде чисто и уредно. 
МАТЕЈ: Низ оваа земја поминале Хуни, Готи и Варвари. Косата ли остана кусур? 
БОРИС: Секој си мете пред својот праг. 
МАТЕЈ: Ти и пред мојот. 
БОРИС: Немој јас, немој ти, немој тој. Некој мора.
    Постар сум. Моето ќе биде! 
МАТЕЈ: Земи ножици, шишај.
БОРИС: Сакам самиот да се шишаш. Со своја свест. 
МАТЕЈ: Насмеано и со песна. 
БОРИС: После ќе бидеш жив и здрав. 
МАТЕЈ: И сега сум жив и здрав. Мислиш тоа е доволно. После косата ќе ја бараш обетката, по обетката ушите.
БОРИС: Машко не носи обетки. 
МАТЕЈ: Машко не носи уши.
БОРИС: Како се накотивте толку паметни? На ваши години мислевме децата излегуваат од папок.
МАТЕЈ: Па од каде излегуваат?
БОРИС: Најдалеку имав патувано до Зелениково. Ти по Италија ги дупиш ушите. Од овој стан, кој не е твој, направи кочина. Кога ќе имаш свој, ќе се посереш на маса. Разбирам хи-фи, ама ова е против Бога.
МАТЕЈ: Мојот стан ќе биде празен и мрачен. Само на средината осветлен џубокс, пуштен на цел глас. Цел ден забава, се јаде и пие, а никој не знае чија е куќата и кој ги плаќа сметките.
БОРИС: И досега ти беше така. Со тоа што куќава беше моја и сметките ги плаќав јас. Ќе те видам за некоја година кога ќе ти секне пензиичката.
МАТЕЈ: Што и да се случи, нема да живеам како тебе.
БОРИС: Нема да живееш ни како себе, тоа дедо ти да ти каже.
МАТЕЈ: Ти мислиш се што не е ќелаво, е малоумно.
БОРИС: Веќе не е модерна долга коса.
МАТЕЈ: Кога беше не носев.
БОРИС: Кој ве научи вака, кој ве зеде на душа?
МАТЕЈ: Никој ништо не ме научи. Никој не ми кажа што е добро, што е лошо. Не бев на тој час.
БОРИС: Еве јас те учам.
МАТЕЈ: Арно ти текна. Кај беше досега? Ти ме мачиш.
БОРИС: А тебе ти се дoпаѓа. Инаку ќе викаше на цел глас, ќе се фрлеше низ прозорец.
МАТЕЈ: Треба да побудалам или да се убијам за да докажам дека ми е тешко.
БОРИС: Без мака нема наука.
МАТЕЈ: Кога ќе седнев дома со кренати нозе татко ми ме учеше „Немој, не си в кафеана“. Кога ќе седнев така в кафеана, велеше „Немој, не си дома“. Никогаш не разбрав што сака од мене. (Пауза) После загина во кола на враќање од ебење со швалерката. Таа остана жива. Дојде на погреб наместо мајка ми и ме погали по глава. Веќе нема кој да ме учи за нозете, сега заглавив поради општата хигиена.
БОРИС: Некои работи не ги разбираш, а не смеам да чекам полека да ти се разјаснуваат. Ќе се упропастиш. Немам време да чекам да пораснеш.
МАТЕЈ: Јас имам време да остарам.
БОРИС: Ни мене никој не ме прашуваше.
МАТЕЈ: Ти си го прашал учителот по веронаука дали господ може да ваправи камен толку тежок да не може да го крене. Јас те прашувам тебе дали можеш да направиш ем да ми расте косава, ем да не ми биде долга. Или шишај ме, или остави ме да ја носам како што сакам. Да знам на што сум. (Пауза)
БОРИС: Враќај се назад! (Пауза) Назад! (Матеј се враќа во собата. Борис заклучува. Го става клучот в џеб.)


СЦЕНА 8

(Борис шета горе-долу низ собата. Долга пауза. Од џебот ја вади цигарата од Американецот. Ја мириса, ја враќа в џеб. Чекори. Пауза. Седнува на столицата. Ја вади цигарата, ја пали повлекува два длабоки дима. Се јавува едноличен звук кој се засилува. Светлосна промена. Се расклопуваат ѕидовите од собата. Во длабината безвучна експлозија. Борис халуцинира. Го соблекува палтото. Останува во долга бела туника.)
 БОРИС: Цел живот мислев нови светови градам со чисто срце, со сета сила, орав и копав, нуркав и летав, со змии и аждери адски се давев и не слава за себе да крадам, а слава на родот свој да му дадам. Па мислев само почит да вратат доста ќе биде и преку мера. Но штом; родот безумен, суров грбот го врти на својот труд и жртвата моја не му е требна и сè што засадив корне од корен тој отров наместо јас да го смукнам нив право во очи ќе им го плукнам. Не смее злобата нивна и слепост точка да стави на сè што бев. Натаму каде и воопшто зошто штом таткото не го израснал синот дедото внукот штом не го зел в скут и сè одново мора да почне од ништо.  Па нека зацари ѓаволот златен штом ангелот со ваква плата е платен. На што беше верна верноста висока ако сега од срам се крие и бега? 
Па сепак, штом таков повик се кренал и секаква вина врз мене се фрла  може не сум чист ко што ми се чини може зло сум чинел со најдобра мисла. Тогаш моиве очи на очи ме лажеле и навидум среќните зарад мене тажеле. Она што во срцето од љубов се зачнало вегов отров станало и трн. (Ги крева рацете. Дува ветер. Влегува Мира облечена во бела детска униформа, бели чорапи и сандали. Косата фатена во кок. Носи леб и сол, залак.; Мира клекнува пред него. Борис зема залак. Мира клекнува пред пего. Борис ја погалува по глава. Влегува Соња, со лесни, балетски, стилизирани движења. Го бакнува Бориса, му  става венец од цвеќе околу вратот. Влегуваат Американецот, облечен во руска рубашка, Русипот облечен во каубојска облека и Арапот облечен во македонска носија. Заедно со Соња и Мира играат стилизирана игра помеѓу оро и кореографирана слетска вежба, во чест на Борис. Ипкантираат текст): Твојот ХИФИ е наш ХИФИ, твојот ХИФИ е наш ХИФИ!
(Борис е расположен. Кришум брише солза. Играта завршува. Се појавува Матеј. Носи туника која била бела, а сега е намачкана со густа, црна, сè уште леплива боја. Сите се повлекуваат зад Борис. Матеј приоѓа. Се гледаат со Борис. Пауза.) 
БОРИС: Од каде ни доаѓаш намернику чуден со која добра мисла и убава вест каква жртва за ХИФИ богот носиш на нашиов правник, на овој свет ден. Зошто си во црно, различен од нас, наредбата ја знаеш, во бело, како јас. Дал милоста штедра наша на опит ја ставаш?
МАТЕЈ: Молам? (Пауза) Има ли некој што нормално зборува да ми преведе. Какви се овие фрази? 
БОРИС: Што јазик е овој, ХИФИ боже мил, тој не е во рима, тој не е во стил. 
СИТЕ: Твојот ХИФИ е наш ХИФИ, твојот ХИФИ е наш ХИФИ. 
БОРИС: На колена робе пред ХИФИ богот твој, прошка веднаш барај, на душата спокој. 
СИТЕ: Твојот ХИФИ е наш ХИФИ, твојот ХИФИ, е наш ХИФИ. 
БОРИС: Безочноста дрска со глава ќе ја платиш, кај мајка ти дома жив не ќе се вратиш. 
СИТЕ: Твојот ХИФИ е наш ХИФИ, твојот ХИФИ е наш ХИФИ. 
МАТЕЈ: Немам мајка, имам шајка за твојата мајка. По главата, ХИФИ боже дајдов ако може. (Му приоѓа на Борис. Го гледа.) Фафљуктен сармусаклин јусанама беч. Борис ги затвора очите. Матеј му става лисица на рацете. Пауза. Другите гледаат што се случува. Приоѓаат до Матеј, земаат од црната боја и прават дамки на своите бели облеки.) 
СИТЕ: Твојот ХИФИ е твој ХИФИ, нашиот е наш,
твојот ХИФИ е твој ХИФИ, нашиот е наш.
(Сите бегаат на разни страни. Борис останува сам. Светлото се менува. Ѕидовите се креваат. Халуцинацијата престанува. Борис е уплашен. Ја отвара собата кај Матеј.) 
БОРИС: Матеј! Матеј! Помогни ми. Пушев хашиш. Имам халуцинации. 
МАТЕЈ: Каков хашиш? 
БОРИС: Цигарата од Американецот. 
МАТЕЈ: Тоа не беше хашиш. Обична крџа. Ја купи на пазар.
БОРИС: Сигурен си. 
МАТЕЈ: Да. А и да беше хашиш, хашиш не предизвикува халуцинации. 
БОРИС: Но јас имав халуцинација. 
МАТЕЈ: Дотолку полошо за тебе.

СЦЕНА 9

(Борис чита седнат на столица. Матеј стои од страна.)

БОРИС: „13 ДЕКЕМВРИ. Денот почна подоцна, како што во зима нема доволно сонце, то ест доцна изгрева па почнува доцна. Ќе има грав за ручек. Размислувам зошто човек мора постојано да јаде, зошто не може да не јаде, односно да не јаде долго време, на пример, еднаш во денот да јаде и да му биде доволно. Можеби може полека ако се џвака, докторите велат по триесет и два пати ако се џвака секој залак може да се биде посит. Во затвор се размислува за сè во врска со животот.
14 ДЕКЕМВРИ. Врне. Дојде еден што го фаќа кивавица кога ќе види убава жена. Видел некоја, кивнал и го исчашил 'рбетот. Бил шест месец в болница. После ја силувал и сега лежи.
15 ДЕКЕМВРИ. Врне. После престана. Мојата судбина е испишана со катран. (Гледа во Матеј. Чека реакција.)
16 ДЕКЕМВРИ. Грав за ручек. Лекција од маѓии.
17	ДЕКЕМВРИ. Во библиотеката иајдов корисна книшка за физика и мехаиика. Цитирам од поглавје два: „Во природата нема тело, коешто апсолутно би мируело. Да се движиш значи да го менуеш своето место спрема средината каде што
се наоѓаш. Да мируеш значи да останеш во истото место (спрема средината каде што се наоѓаш.“ Ова подвлечено. Завршен цитат. (На Матеј) Го разбра ова последново?
МАТЕЈ: Да.
БОРИС: Да ти прочитам уште еднаш?
МАТЕЈ: Не.
БОРИС: Ако разбра, да чуеме што разбра, кажи со
    свои зборовќ. (Пауза) 
МАТЕЈ: Со свои зборови, не можам. 
БОРИС: Да ти прочитам уште еднаш? 
МАТЕЈ: Не.
БОРИС: Зошто ти читам ако ништо не разбираш. 
МАТЕЈ: Немој да ми читаш. 
БОРИС: Не те интересира? 
МАТЕЈ: Не.
БОРИС: Моите затворски дневници? 
МАТЕЈ: Ништо не ме интересира. 
БОРИС: А тоа дека денес нема да добиеш вода?


СЦЕНА 9 А

(Матеј седи на подот. Пред него шише вино. Пауза. Од тоалетот излегува Борис. Пијан. Го закопчува шлицот.)

БОРИС: Се измочав без да ме боли. (Пауза) Не ми честиташ? (Пауза) Светот е завидлив на туѓи успеси. (Пауза) Тебе ти е сето ова просто, нели? (Пауза) Јас сум за тебе прост? (Пауза) Не наседнувај, Матеј. Полукав сум одошто изгледам. Јас сум само врвот од сантата. Што има под него? (Пауза. Му дава на Матеј да пие.) Сакаш уште? (Матеј пие вино.) Кај ќе најдеш вака на друго место? (Пауза) Вечерва сме пијани и расположени. Предлагам за момент да заборавиме на политика и да се предадеме на културно-забавни активности. Ебати пијанството ако не направиш нешто за да се срамиш утредента сабајле. Сакаш да играме чочек? (Пауза. Борис седнува. Се обидува да ги прекрсти нозете во лотус позиција.) Вака седел Буда. Луѓето паѓале на газ од милина. (Се обидува да ги прекрсти нозете) Ајде Борис. Полека. Ти тоа можеш, ти тоа сакаш, ти тоа мораш. Ајде, сам. Сам, сам, сам. Хифи, хифи, хифи. Борис, Борис. (Не успева. Пауза.) Што се замислува и тој Буда. (Пауза. Пие.) Ти не знаеш зошто јас лежев во затвор. На сите различно им кажувам. Дека сум опљачкал селска пошта, дека сум силувал глувонема баба, дека сум ги изневерил вишите интерееси. Сите мислат знаат сè, а никој не знае ништо. А и јас веќе точно не се сеќавам. Само знам дека се работи за целиот мој живот. Сето тоа заедно е една голема вина. Имаше ли смисла да се лежи поради тоа? (Не забележал кога Матеј му пришол зад грб. Му го става сипџирот од лисиците околу вратот. Го стегнува. Борис стенка.)
МАТЕЈ: Има ли смисла да се лежи поради ова? (Го пушта. Оди во својата соба. Затвора врата. Пауза.)
БОРИС: Матеј! (Пауза) Врати се, Матеј. (Пауза) Сакам да зборувам со тебе. Сакам да ти кажам сè. (Пауза) Инаку ќе си одам. Ќе те оставам заклучен овде. (Пауза) Јас се мачам повеќе од тебе. (Пауза) Слушаш? (Пауза. Станува Доаѓа до излезната врата. Вади врзоп клучеви. Не може да го најде вистинскиот. Ги фрла клучевите. Само што не заплакал.)


СЦЕНА 10

(Соња штотуку влегла во собата. Облечена во мантил, влажен. Носи пластична кеса со храна.)
СОЊА: Донесов храна.
БОРИС: Гледам. (Пауза)
СОЊА: Овде е задушно.
БОРИС: Секаде е задушно. (Пауза)
СОЊА: Сега чекаш да си одам? (Пауза) Свршив работа, што уште седам? (Пауза) Барем пет минути да седнеме без нешто да очекуваме еден од друг. (Пауза) Кога ќе завршите?
БОРИС: Тоа никој не знае.
СОЊА: Што точно правите?
БОРИС: Не се гледа по мене? (Пауза)
СОЊА: Тешко ми е.
БОРИС: И мене. Оди.
СОЊА: Ти не слушај, јас ќе зборувам. Како обично. (Пауза) Се држиме на нишан, како да имаме по десет животи. (Пауза) Вие сте тука заедно, а јас сум таму сама. Знаеш ти како е да си секогаш таму сама. (Пауза) Јас сум излишна. Јас сакам да учествувам. Моите состаноци, записници и одлуки не се учество. Тоа се маневри во мрак. Јас не знам да мислам. Јас сум истовремено и за и против и воздржана. (Пауза) Јас сум фетус што се прави дека е одговорен за себе. И слободно плива во тегла пред студенти по медицина. Студи. Мириса на зима. (Пауза) Арапот. (Пауза) Му дадов прст, сака да кине глава. (Пауза) Како сум јас погрешно насадена. Не знам што ми фали. Не можам да ти покажам каде ме боли. Овде накаде, (внатре, сè ме боли).
БОРИС: Хифито.
СОЊА: Што?
БОРИС: Долга приказна. Оди. (Пауза) Ти мене ми се жалиш. (Пауза) И си заминуваш како ништо да не било. (Пауза. Влегува Арапот. Лут. Разбушавен. Гледа во Соња. Пауза.) И тука ме најде? (Пауза) А? (Пауза) И тука ли ме најде (Пауза) Излегувај! (Пауза) Излегувај одовде? (Пауза. Арапот вади метро од џебот. Почнува да ја мери собата. Пауза) Излегувај! (Му го зема метрото. Го фрла низ врата.) Марш надвор.
АРАПОТ: (Се загледува во неа) Занија! (Излегува. Пауза.)
БОРИС: Не знам што рече, ама нешто гадно рече. (Пауза.)
МАТЕЈ: (Од зад вратата на својата соба) Мамо! (Пауза.)
СОЊА: Матеј!
МАТЕЈ: Мамо!
СОЊА: Зошто вика?
БОРИС: Остави. Оди.
СОЊА: Зошто не дојде.
БОРИС: Заебава. Оди.
МАТЕЈ: Мамо!
СОЊА: Ме вика.
БОРИС: Те викал и другпат, па не си доаѓала. (Ја истуркува Соња надвор. Пауза.)
МАТЕЈ: Мамо.
БОРИС: Не е тука мама. Дедо е тука.


СЦЕНА 11

(Борис и Матеј стојат еден наспроти друг. Матеј е со затворени очи.)
БОРИС: Фафљуктен сармусаклин јусанама беч. Ти си уморен. Одамна не си јадел, жеден си. Малаксан. Главата ти е тешка. Ти се спие. Ништо не гледаш, ништо не слушаш, ништо не разбираш. Ќе спиеш долг сон, ќе ги исполнуваш моите наредби. Фафљуктен сармусаклин јусанама беч. Оди три чекори напред. (Матеј оди три чекори напред.) Врати се три чекори назад. (Матеј се враќа три чекори назад.) Го сакаш дедо ти?
МАТЕЈ: Да.
БОРИС: Колку?
МАТЕЈ: (Ги шири рацете.)
БОРИС: Што би направил ти за дедо ти?
МАТЕЈ: Сè.
БОРИС: Ќе се шишаш?
МАТЕЈ: (Се фаќа под стомакот)
БОРИС: Денес нема да јадеш.
МАТЕЈ: Си успеал ли некого да хипнотизираш со овие твои глупости?
БОРИС: Магијата е добра. Не ја применувам како што треба.




СЦЕНА 12
(Борис спие. Матеј тропа зад заклучената врата. Пауза. Борис се буди.)
МАТЕЈ: Отвори. (Пауза) Отвори, ќе се шишам.
БОРИС: Сигурен си?
МАТЕЈ: Не можам вeќе да издржам. (Борис станува. Ја отклучува вратата. Излегува Матеј. Борис му ги отклучува лисиците. Матеј ги протрива рацете. Се врти кон Борис. Се обидува да го прегрне.)
МАТЕЈ: Дедо! (Пауза) Дедо! (Замавнува да го удри. Борис избегнува, го удира Матеј во стомак. Матеј се руши. Борис седнува врз него. Го фаќа за врат.)
БОРИС: Само ми даваш нови докази дека сум во право:
МАТЕЈ: Удави ме и мене. (Пауза) Како него.
БОРИС: Кого? (Пауза) Од каде знаеш? Тоа е една од приказните. Тоа беше случајно. Ме опијанија пријателите. Игравме карти цела ноќ. Пред зори испив литар ракија. Тој беше на твои години, нè служеше со пијалак, ни ги празнеше пепелниците. Јас бев расположен, среќен. Пеев. Животот одеднаш беше заокружен, имаше смисла. Го прегрнав. Го фатив околу вратот и го стегнав, од задоволство. Бил болен на градите. Му пукна срцето. Го убив од среќа. Тоа е вистина. Никој не ми верува. Ни ти. Ова е за твое добро. Ова сè ќе биде твое. Сакам само да знам дека ќе го чуваш како што доликува, дека ќе живееш достоен живот. Што имам јас од мојот живот, ако тебе не сум те извел на пат. На што личиме ние двајца затворени во овој стан. Што е сето ова? Послушај ме, потшишај се. Ние сме едно. Јас ти припаѓам тебе, ти мене.
МАТЕЈ: Не приплачувај. Ништо не ти верувам. Ти нема да ме научиш што морам да правам јас! Кој морам да бидам јас. Јас не припаѓам никому. Јас сум сам. Не ти припаѓам ни тебе, ни на твоите организации, ни на твојот бог, ни на твојот закон, ни на твојата власт, ни на твојата традиција. Јас сум сам. Мене ништо не ми треба. Мене никој не ми треба. Јас сум сам! Сам! Сам! Сам! (Ја удира главата од ѕуд.)
БОРИС: Удирај! Ако! Така растат деца.


СЦЕНА 13

(Борис спие. До него стои Мира, облечена во влажен мантил. Мокра коса, како да влегла од дожд. Пауза.)
МИРА: Борис. (Пауза) Борис.
БОРИС: (Се буди. Уплашено.) Мира (Пауза) што правиш тука?
МИРА: Гледам како спиеш.
БОРИС: Како влезе?
МИРА: Имам клуч. Живеев тука цела година
БОРИС: Како да сонувам. Колку е часот?
МИРА: Пред зора.
БОРИС: Зошто дојде?
МИРА: Не можев да спијам. Размислував и дојдов.
БОРИС: Зошто? (Пауза) да не го смени хифито?
МИРА: Го сфатив твоето. Твојот хи-фи е направен од кал. Од пивтиеста маса која виси како лига, која не стои исправено, тежи кон земја, ниско, се слива низ прсти. Го нема тој вајар кој од твојот материјал може да направи било што пристојно. Ти си без облик. Ти едвај постоиш. Одново барај прошка за да почнеш уште еднаш и одново најди причини да не почнеш и оправдување што не си почнал. А во меѓувреме силувај и анатемирај. И залиј го тоа обилно со мрсен хумор. Ова што го правиш во овој стан не е никаков принцип. Тоа е едноставно бесмислено. Тебе никој не те зема сериозно. Со тебе веќе никој сериозно не смета. (За момент го отвора мантилот. Гола е под него. Повторно го загрнува.)
БОРИС: Мира!
МИРА: Да.
БОРИС: Дојди.
МИРА: Што сакаш?
БОРИС: Тебе.
МИРА: Не си заслужил.
БОРИС: Како да заслужам?
МИРА: Бев да го видам Матеј. Не личи на ништо. Не сакав да го будам. Утре наутро ќе го ослободиш, ќе излезеш од оваа куќа, за да го земам него, неговите и своите работи. Инаку ќе викнам милиција. Ти преку ноќ овој стан го претвори во нов затвор.
БОРИС: А ако те затворам и тебе?
МИРА: А ако јас не ти дозволам?
(Мира вади шишенце течност. Му ја фрла на Борис во очи. Борис почнува да вика.)
БОРИС: Очите! Очите! Се тетерави низ собата со испружени раце. Удира по ѕидовите. Пауза. Мира го посматра.) 
МИРА: Обична вода. Обична вода. (Излегува од собабата. Борис ги отвора очите. Не верува дека сè уште гледа.)


СЦЕНА 14

(Соња стои. Борис го изведува Матеј од собата. Матеј е окапан, рацетв му се слободни. Пауза.)
СОЊА: Матеј!
МАТЕЈ: Да, мама. (Пауза)
БОРИС: Ти реков не е добар. Ништо не јаде. Не знам што му е. 
СОЊА: Матеј! 
МАТЕЈ: Да, мама. 
СОЊА: Како си? (Пауза) Зошто си ваков? (Пауза. Тишина.)
БОРИС: Одговори и на мајка ти, Матеј.
МАТЕЈ: Добро сум. Не знам зошто сум ваков.
СОЊА: (На Борис) Што му направи?
БОРИС: Ништо.
СОЊА: Како ништо, види го на што личи.
БОРИС: Тој нека каже. Ти направив ли нешто, Матеј?
МАТЕЈ: Не професоре.
СОЊА: Зошто те вика професоре?
БОРИС: Тоа му е ново.
СОЊА: (На Матеј) Зошто го викаш професоре?
МАТЕЈ: Не знам, мама. Јас не знам ништо. Професорот знае сè.
СОЊА: Звучи како да не е при себе.
МАТЕЈ: Јас не сум при себе. Професорот е при себе. Јас сум глуп. Професорот е паметен. Професорот ги прочитал сите книги на светот, а некои и ги напишал. Да, професоре. Така е, професоре. Вие како што ќе кажете, професоре. Јас не разбирам. Јас сум глуп. Леле ама сум глуп. Зошто сум толку глуп, професоре. Професоре, нели нема никој поглуп од мене? Нели сум јас најглуп на светот, профсоре? Да, професоре. Така е, професоре, само кажете што сакате. Смеам да ве носам учка? Сакате да ми го опнете професоре? Вие мене се најдобро ми мислите, а јас само гледам како да ве заебам. Вие ме раните, а јас ве лаам. (Борис почнува да плаче.) Вие цел живот се борите за мое добро, а јас не сум свесен. Тоа ви е фала што сте ме чувале како татко, црното од под ноктите сте го ваделе, сте се треселе над мене кога сум имал температура, сте ми го држеле челото кага сум повраќал, сте ми укажале да не се плашам од првата менструација, јас вам така, јас сум гомно едно, пичка ми мајчина. Јас не заслужувам да живеам. Удавете ме, професоре, ама полека, да се мачам. (Пауза.)
БОРИС: Ајде Матеј. Оди подготви се. Си одиш дома. (Матеј оди во собата.) Што му направив? Добар беше. Што му направив?
СОЊА: Каде да го носам ваков?
БОРИС: Во болница.
СОЊА: Не му е тоа од сега. Тој е така скроен. Каква мајка, таков син. 
БОРИС: Јас сакав да го поправам.
СОЊА: Тој е непоправлив. (Пауза) Што ти е тебе? Трепериш.
БОРИС: Што ќе правиме? 
СОЊА: Со што?
БОРИС: Што ќе правиме, Соња? (Пауза.) Јас сум стар глупак. Беден глупак.
СОЊА: Во право си. (Пауза.) Ќе мораш да се селиш од овој стан. Му го изнајмив на Халил Хабиб. Плати две години однапред во девизи. Тебе ти наместив во собата на мансардата. Поголема е од твојата ќелија. Ако имаш нешто да приговориш, не ме интаресира. За ова што го направи, можам пак да те вратам во затвор. (Пауза.)
БОРИС: Курво.
СОЊА: Твојот регистар на навреди е доста ограничен.
БОРИС: Курво!
СОЊА: Па мораш да ги повторуваш. (Пауза.)
(Се отвора вратата од собата. Излегува Матеј. Косата му е грубо пресечена со ножици. На лицето има дебел слој шминка. Носи штикли, црни женски чорапи со појас, по гаќи. Застанува навален на ѕидот. Пауза, Полека почнува да се движи кон излезната врата. Долга пауза.)
БОРИС: Матеј! (Пауза.) Што правиш Матеј?
МАТЕЈ: Се кријам.
БОРИС: Зошто?
МАТЕЈ: Бегам.
БОРИС: Каде?
МАТЕЈ: Бегам.
БОРИС: Ќе бараш хи-фи? Нема хи-фи, Матеј. Тоа е измислица. Боговите ги мачат луѓето. Каде ти е косата. Зошто ја пресече? Убава ти беше. Јас не сакав да бидеш ваков. Не сакав вака да излезе. Зошто излезе вака? Зошто си ваков? Не смееше да дозволиш да ти го направам ова! Кој сум јас ова да ти го направам? Што се случува со нас Боже? (Пауза.) Кажи нешто, Матеј!
МАТЕЈ: Срам ми е.
БОРИС: Не гледам. (Пауза) Дури сега ми делува. (Пауза) Го губам видот. (Пауза. Ги фаќа очите со прсти.)
МАТЕЈ: Срам ми е. (Пауза) Срам ми е.
БОРИС: (Му ја симнува шминката од лицето. Го бацува.) Зошто? Од кого срам? Нема зошто да ти е срам. Нема од кого. Нема веќе срам. Веќе од никого, од ништо не се срамиме. Ќе излеземе на улица. Ќе гледаме храбро, во очи. Ќе плачеме. Ќе се смееме. Држи ме, Матеј. (Цврсто го прегрнува Матеј. Долга пауза.)
СОЊА: Смеам ли јас да те бацам, Матеј? (Пауза.) Смеам ли? (Пауза. Тишина.)
 МАТЕЈ: Јас бегам. 
БОРИС: Матеј, ти остануваш.
МАТЕЈ: Бегам. Бегам. (Остануваат неподвижни. Долга пауза.)

КРАЈ


„ДУПЛО ДНО“
(театарска пасија
во три става
и кода)



ЛИЦА:

ЈАКОВ, 30 
БОЖО, 60 
КРИСТИНА, 25 
НОВЕ, 30 
ПАРАСКЕВА, 55
ЗАБЕЛЕШКА: текстов треба да се игра во еден дел, без паузи.
     
     
I став (уметност)




(Блиска иднина, на пример 1999.подземна бетонска скривница. Тешка металпа врата со брава. Низок таван, со кружен отвор со метален капак. Слабо неонско осветление. Задушна атмосфера. Три кревети. Куфери со алишта и домашни потрепштини. Божо и Параскева седат покриени во своите кревети, гледаат пред себе. Кристина лежи во аголот на скривницата со лицето свртено кон ѕидот. Пауза.)
БОЖО: Спиеш?
ПАРАСКЕВА: Не знам. (Пауза. Божо вади апче, ѝ го дава на Параскева. Параскева го пие. Пауза.) Денес е четврток?
БОЖО: Петок.
ПАРАСКЕВА: Како брзо минуваат деновите. Навикнав. (Пауза.) Кое време е на денот?
БОЖО: Утро.
ПАРАСКЕВА: Добро утро. (Пауза) Добро утро, Кристiна. (Пауза) Кристина? (Пауза) Цела ноќ, голта апчиња,
БОЖО: Не смееш да земеш повеќе одошто ни се пропишани. Ќе те убие тоа што треба да те спаси. Мерка во сè и дисциплина. Тоа е конечната мудрост. Кој ти дозволи да спиеш на под?
ПАРАСКЕВА: Не ги отворила очите со месеци. (Пауза) Се крие. (Пауза. На Кристина.) Не можеш да се скриеш во скривница! (Пауза.) Треба да се испрска мрежата од вентилацијата. Видов лебарка од сто грама..
 БОЖО: Биди среќна што си во министерска скривница. Којзнае како е на други места. (Пауза.)
ПАРАСКЕВА: Да станеме?
БОЖО: Зошто?
ПАРАСКЕВА: Да измиеме заби.
БОЖО: Европа е мртва.
ПАРАСКЕВА: Па?
БОЖО: И забите нека се валкани. (Пауза. Тропање на вратата.) Кој е?
ЈАКОВ: Јаков.
БОЖО: Кој Јаков?
ЈАКОВ: Уметникот.
БОЖО: Каков уметник?
ЈАКОВ: Тотален.
БОЖО: Не те познавам.
ЈАКОВ: Да се запознаеме! (Божо ја отвора вратата. На прагот стои Јаков. Шарено облечен. Црни очила. Саксофон околу вратот.) Добар ден.
БОЖО: Утро е.
ЈАКОВ: Нели? (Влегува.) Вие сте господин Божо, книжевникот и министер за култура. Одамна сакав да го сретнам човекот задолжен за мене. Ги читав вашите книги како школска лектира. Пишувавте за слободата. Ме интересира како сега гледате на животот, што пишувате сега. Одвај стигнав до вас. Од цевка, во цевка како низ саќи, плус избенување стражи.
БОЖО: Законски е забрането движење низ ходниците. 
ЈАКОВ: Јас и законот не се земаме сериозно. 
ПАРАСКЕВА: Очите ти се црвени како крв. Косата не си ја исчешлал со месеци. Ноктите орловски. Што правиш со себе?
ЈАКОВ: Се поднесувам. Вие сте му сопруга. Домаќинка, претпоставувам. Сите жени на книжевни министри се домаќинки. Ќерка ви?
ПАРАСКЕВА: Кристина. Балерина. 
ЈАКОВ: Ги затворила очите. Депресија. Логичен производ на ваква родителска комбинација.
БОЖО: Возбуден си младичу. Законоки ти се пропишани апчиња за смирување.
ЈАКОВ: Не ги земам. Сакам да знам колку сум немирен.
БОЖО: Што работеше ти?
ЈАКОВ: Учев за студент. (Пауза.) По историја на уметност. (Пауза) И по психологија. (Пауза) И по политикологија, (Пауза) И по глума. 
БОЖО: Што заврши?
ЈАКОВ: Што може да се заврши освен животот? 
БОЖО: Еве ти ортак, Кристина. Уметничка душа. Вашата сорта не се трезнеше, се тртеше кај ќе стигне со кого ќе стигне и прдеше на сиот нормален свет. Требаше навреме да превртиме на скара пет-шест пати, па со кромитче и тенок шприцер. Но и вака времето ви дојде до ак. Сега треба да се преживее. Молам. Чиста сметка. Овде житото, таму плевелот. Сега точно се знае кој што прави, нема веќе култура, нема блефови, сè излезе на видело. Вие сте гнили однатре. Во моето село секои три дена чукаше камбана затоа што умрело дете. И добро беше така. Тоа што е болно, нека умре веднаш, а не лечи го, залечувај го со инекции, па главата да му порасне, снагата да му се исуши, плус траума од дететво, рамно уметник, па после не знаеш што да правиш со него. Вие имате изедено повеќе шеќер одошто јас леб. Е сега пукна тиквата, сотрени се милиони, сега нека преживее кому му стиска.
ЈАКОВ: Господине министер, вие размислувате како бакал. Јас мислев ја чувате суштината. Дојдов да ги координираме акциите, да побарам совет што да правам, како да бидам корисен, како да бидам уметник во овие матни времиња...
БОЖО: Нема веќе такви луксузи.
ЈАКОВ: На сите ни изби она што го криевме.
БОЖО: Тебе ти е тоа, очигледно, избиено од раѓање.
ЈАКОВ: И сега?
БОЖО: Прилагоди се.
КРИСТИНА: Ќе веземе гоблен, Јакове. Мотив на стограмска лебарка на сива површина.
 ЈАКОВ: Плачеш? (Пауза) Немој. (Пауза) Престана? (Пауза) Шкрмвљтрцтрфќусш.
КРИСТИНА: Молам?
ЈАКОВ: Шкрмвљгрцтрфќусш.
КРИСТИНА: Што е тоа?
ЈАКОВ: Збор кој досега никој на светот не го изговорил. Го смислив доаѓајќи наваму. Ти го подарувам.
БОЖО: Уште да значи нешто.
ЈАКОВ: Може да значи било што. Така се викале апчињата за смирување што морале да ги земаат поданиците на Месопотамија по распадот на сумерската цивилизација. Им биле пропишани од владата на национален спас. Едно време со закон ги држеа луѓето трезни, сега со закон ги дрогираат. Апче наутро, апче напладне, апче навечер. Апче за ужина, по потреба, за хиперсензитивните.
БОЖО: Тоа се привремени мерки.
ЈАКОВ: Се разбира. Сумерската цивилизација била привремена. Тие мерки ќе ги укинеме самите кога ќе умреме, кога ќе цркнеме, кога ќе пцовисаме, кога ќе оскинеме конци, кога ќе ни терминираат виталните функции.
БОЖО: Оди да спиеш!
ЈАКОВ: Кој ви вели дека сум буден? Сета нација е под анестезија.
БОЖО: Тивко. Се контролира.
ЈАКОВ: Доволно зборував така никој ништо да не чуе.
БОЖО: Тоа дебело ќе го платиш.
ЈАКОВ: Само уште јас сум проблем. Се друго средивте, само уште да го решите моето прашање. Што можете да ми направите? Да ме затворите? Повеќе одошто сум? Сега сме сите затвореници. Што правите вие, госпоѓо Параскева? Зјапате пред себе? Чекате да дојде време за спиење? Зошто не читате нешто?
ПАРАСКЕВА: Немам концентрација. Од апчињата.
ЈАКОВ: Престанете да ги земате.
ПАРАСКЕВА: Па да немам мир. (Пауза) А и што има да се чита?
ЈАКОВ: Да. Мажот ви веќе сте го прочитале.
ПАРАСКЕВА: Ти дојде да не учиш како да живееме?
ЈАКОВ: (Се удира по уста) Будала еден, постојано ги тераш луѓето да бидат живи, а нив им е толку удобно што се мртви. Со какво право? Простете, бацувам раце, се препорачувам топло, простете.
ПАРАСКЕВА: Ситуацијата е смртно сериозна.
ЈАКОВ: Јас сум шут од народната традиција, задолжен да направи солена шега, ноќта кога се бдее врз покојникот.
КРИСТИНА: Крварам. Ми се распаѓа утробата. Сонувам дека сум трудна. Раѓам недоносени деца, деформирани плашила, секакви инвалиди. И тоа не еден, не двајца. Цели чети, армии, бришани простори полни со неупотреблив човечки материјал. Ништо не ми кажувај. Не ме интересира што мислиш, како ме доживуваш, дали сочувствуваш, не сакам да комуницирам. Само гласно мислам. Чувај ме.
БОЖО: Кому му се обраќа?
ПАРАСКЕВА: Утеши ја Јакове.
ЈАКОВ: Како?
ПАРАСКЕВА: Ти си уметник. Направи смешка!.
ЈАКОВ: (Рипа во креветот. Затвора очи.) Добро утро. (Скока од креветот.) Еве ме мене. Ecce homunculus! Малку дишење. (Дише.) Склекови. (Прави склекови.) Зглобовите на рацете. (Ги движи рацете.) Зглобовите на нозете. (Ги движи нозете.) Кафе. (Пие кафе.) Бричење. (Се бричи.) Довидување мила. (Ја бацува Кристина во образ.) Одам на работа, ти измети ја куќата, нарани ги мачката, канаринецот и децата, свари ручек, со салата и десерт, ондулирај ја косата, нашминкај се, заплакни се и облечи црни чорапи со појас под свилениот шлафрок за да ти го опнам уште од вратата штом се вратам дома. И никого да не примаш в куќи. Ни поштар, ни водоинсталатер. (Кристина се насмевнува.) Се смееш курво една, криеш нешто, ах што ти е интуиција, значи тоа што мирисаш на сперма не е од мене. Тогаш земам боледување и останувам овде да чекам зад врата со скратена двоцевка да видам кој ти прави тебе визити рано насабајле. Dixi.
БОЖО: Доста таму!
ЈАКОВ: Овде е толку тесно што нема таму. Сè е тука.
БОЖО: Ти си опседнат со секс.
ЈАКОВ: Да.
БОЖО: Времето бара општо воздржување.
ЈАКОВ: Времето им одговара на фригидните. Мене ми тече сперма низ уши. 
БОЖО: Се фалиш?
 ЈАКОВ: Да се срамам? 
БОЖО: Срами се. 
ЈАКОВ: Господине Божо, немам никаква потреба од граѓанска пристојност. Тоа што се уште ве ословувам со господине е, се разбира, со благ вкус на иронија. Не верувам дека нешто чудесно допрва ќе го измени мојот живот. Сè е отидено во три пички мајчини. 
БОЖО: Тоа е премногу! 
ЈАКОВ: Две пички мајчини. 
БОЖО: Сееш отров, го кршиш законот, шириш контраверзи, го нарушуваш редот и мирот, нè деморализираш, ги навредуваш нашите најдлабоки патриотски чувства.
ЈАКОВ: Само гнијам природно. Ќе ми помине со годините. Ако ми дојдат годините. Немојте сериозно да ме сфаќате. Јас сум ветрушка. Ајде да се смириме. (Подава рака.)
 БОЖО: Можам татко да ти бидам. 
ЈАКОВ: Бидете ми татко. (Оди до Божо. Го бацува во уста.)
БОЖО: (Го удира силно преку муцка.) Излегувај Одовде. Губи се! 
ЈАКОВ: (Удира во спротивниот ѕид. Го покрива лицето со раце. Пауза. Го открива лицето. Се насмевнува.) 
БОЖО: Се смееш? 
ЈАКОВ: Така ви се чини.
БОЖО: Младичу. Поминавме низ најбеспримерната катаклизма што ја памети човечкиот род. Светот не постои каков што го знаевме. Координатите на животот се растурија. Владата со огромни напори ни дотура храна и вода. Секој ден е прашање на живот и смрт. Ако ти навистина веруваш дека со вакво хаотично поведение ќе придонесеш за неопходното смирување на ситуацијата, се лажеш. Постар сум од тебе, малку подолго сум го газел светов. Што сакаш од нас? Да правиме театар овде, да се однесуваме како неврастеници? Сите имаме причини да сме очајни и растроени, но тоа не значи дека треба меѓусебно да се изедеме. Малку повеќе дисциплина никому нема да му пречи. Со заедничка трпеливост и договарање оваа неволја полесно ќе ја совладаме.
ЈАКОВ: Оваа неволја не се совладува со трпење. Полни сте со седативи. Не знаете што зборувате.
Б0ЖО: Јас сум честит и лојален граѓанин на оваа земја.
ЈАКОВ: Пропаѓа светот од честити и лојални граѓани. Вие честито и лојално би живееле и во царство со кое владее стоглава ламја. Честитоста и лојалноста се релативна категорија.
КРИСТИНА: Повелете на верандата. Таму ќе бидеме на мир, а и воздухот е почист. Поради фонтаната, а и езерото не е далеку. Чај од јасмин? Тоа се славеи меѓу калинките, да. Шеќер? (Навива будилник.)
ЈАКОВ: Само шест лажички за мене. (Тишина. Пауза.)
    Не го навивај толку саатот. 
КРИСТИНА: Не смее да застане. Тоа носи несреќа.
ЈАКОВ: Ќе пукне федерот па веќе никогаш не ќе проработи.
КРИСТИНА: Сè уште има снег на планините. Високи се. Изворите се брзи, студени, имаат пастрмка. Ќе одиме во сабота, ќе ги засукаме панталоните, нозете во вода, па плас, плус, плас, плус.
ПАРАСКЕВА: Се губи. Ѝ доаѓа во бранови.
 ЈАКОВ:Сонува подобро утре. Има фини халуцинации, примерна е, дисциплинирана, редовно пие апчиња. Ја воспитувавте да биде беспомошна, чековни картички, цврста валута, планини во зима, мориња во лето. Зошто да ги отвора очите сега кога остана само песок за ноеви?
БОЖО: Кој си ти човеку? Некој врховен судија? Кој те викна овде?
ЈАКОВ: Веќе не чекам официјални покани. Го земам
    она што ми треба. 
БОЖО: Што ти треба? 
ЈАКОВ: Она што го земам. 
БОЖО: Уште имам власт. 
ЈАКОВ: Запалете ме. Фрлете го пепелот од манастирот Свети Канео Охридски во езеро. Додуша манастирот е срушен, езерото исушено, но и тоа е нешто.
ПАРАСКЕВА: Опседнат си со смрт.
ЈАКОВ: Затоа што сум жив. Вам ви е сеедно. (Пауза.) Луѓето копнеат да умрат. Основците копнеат да станат гимназијалци, гимназијалците студенти, студентите копнеат да најдат работа, вработените да се оженат, оженетите копнеат по стан и да им пораснат децата за мирно да се пензионираат, пензионерите копнеат за здравје, а сите копнеат да умрат, и мртви копнеат да се родат за пак да се условно живи, во нов расчекор со себе.
БОЖО: Не летај.
ЈАКОВ: Јас сум десет метри под земја. Мора да летам за да останам на површината.. (Прави стој на глава.)
БОЖО: Што е сега?
ЈАКОВ: Обичен стој на глава. Ништо метафрично. Имате подобра идеја што може да се прави? (Пауза) Свои немате, а моите не ви се допаѓаат. Крвта циркулира, мозокот пумпа крв, рацете лачат мравја киселина, дното станува довршина, постконцептуален артизам, естетика на очај, пештерски ларпурларт. (Се враќа на нозе.) Не сум среќен што сум жив, морам да се залажувам со што ќе најдам. 
БОЖО: Оди прошетај надвор, залажи се. И затвори го капакот да нема провев. 
КРИСТИНА: Имам закажано кај фризерката, козметика и депилација.
БОЖО: Престани, Кристина! Отвори ги очите! 
ПАРАСКЕВА: Не се сеќава како се отвораа. 
ЈАКОВ: На слободата треба да се сетиш. Ние постојано ја забораваме, и сè некој друг ни е виновен.
ПАРАСКЕВА: Од пишаното не се бега.
ЈАКОВ: Јас сум слободен внатре, во она што ми е пишано. (Прска црвен спреј на лицетд. Остава трага на ѕидот.) Ова го пишувам јас. Ова е под моја контрола. Јас го предодредувам.
ПАРАСКЕВА: Отвори ѝ ги ти очите на Кристина со уметност, драги мој.
ЈАКОВ: Мамо! (Пауза) Мама Кристина! 
КРИСТИНА: Кој е?
 ЈАКОВ: Ќерка ти. 
КРИСТИНА: Јас немам ќерка. 
ЈАКОВ: Па чија сум тогаш? 
КРИСТИНА: Што сакаш?
ЈАКОВ: Се изгубив. Залутав и се изгубив. Заборавив како се викам. Како се викам јас, мамо? Кога бев дете ме учеше како се викам и која ми е адресата, да знам што да кажам ако се изгубам. А еве сега заборавив. Некои луѓе ме прашуваат како се викам. Што да им кажам? Брзо. Ќе си одат.
КРИСТИНА: Се викаш Кристика.
ЈАКОВ: А ти? Како се викаш ти? Прашуваат и за твоето име. Сакаат да знаат каде да ме одведат. Како се викаш ти, мамо? Луѓето имаат работа, нестрпливи се, како се викаше мајка ми, боже?
КРИСТИНА: Кристина.
ЈАКОВ: А каде живееме ние, каде да ме одведат луѓево, како да им кажам, каде живееме?
КРИСТИНА: Покрај реката.
ЈАКОВ: Каква река мамо, луѓево велат нема никаква река, веќе немало реки, мислат си играм со нив, што да им кажам, каде живееме?
КРИСТИНА: Не знам.
ЈАКОВ: Како не знаеш, погледај и кажи ми. Брзо, брзо.
КРИСТИНА: Овде! Живееме овде! 
ЈАКОВ: Каде?
ЌРИСТИНА: Кажи им да те доведат овде! 
ЈАКОВ: Каде е овде? Ова е подземна скривница. 
КРИСТИНА: Неееее! 
ЈАКОВ: Да. И нема излез, и нема река, но еве ме мене, дома сум, спасена сум, еве ме мене. (Кристина ги отвора очите. Јаков ја бацува в очи.) 
БОЖО: (Аплаудира. Гледа дека е неумесно. Престанува. Пауза.) Ти немаш памет. 
ЈАКОВ: Паметта служи за пополнување спортска прогноза и броење кусур. (Пауза.) 
КРИСТИНА: Јаков? (Пауза) Гледам. 
ЈАКОВ: Со отворени очи, обично се гледа. 
КРИСТИНА: (Се гледа себеси.) Веќе никогаш не ќе можам да играм. Види на што личам. 
ЈАКОВ: Сите сме такви. Сега нормалните се инвалиди. И нив ќе ги пратиме на бањи, на специјални хормонални пореметувања. Да заличат на нас. 
КРИСТИНА: Веќе нема да има балет, веќе нема да има ништо.
ЈАКОВ: Тивко. Се контролира. Стани и оди.
КРИСТИНА: Немам рамнотежа.
ЈАКОВ: Оди за да имаш.
КРИСТИНА: Каде?
ЈАКОВ: Во круг. Каде уште може да се оди, кажи, таму ќе одиме. (И ги бацува рацете. Се обидува да ја крене од земја.) Стани Кристина, движи се, те преколнувам, одговорна си за својот живот, тој е како оган, мора да се чува, не си во прашање само ти, во прашање се некои свети небесни принципи, не знам како да ти објаснам, те бацувам и те молам и те сакам, стани, оди. Ќе пропадне светот, никој не прави ништо. (Кристина станува. Оди со Јаков во круг. Пауза. Се отвора горниот капак. Се спушта Нове, со гас-маска и црна пластична пелерина. Пауза.) 
НОВЕ: Добровечер. (Ја симнува маската.) 
КРИСТИНА: Значи вечер е. Мислевме дека е утро. 
НОВЕ: Измешано е тоа. Што правиш тука Јакове? Не сум те видел од студии. 
ЈАКОВ: Го молам господинот министер да ме земе за специјален советник за култура.
НОВЕ: Па јас сум му специјален советник за култура.
ЈАКОВ: Тогаш одам кај министерот за шумарство, затоа што доаѓам од кај министерот за сообраќај. (Пауза.) Го заврши епот? 
НОВЕ: Работам: 
ЈАКОВ: Пет години работиш.
НОВЕ: (Остава пошта. На Божо.) Строго дов. (Вади кутија апчиња. Го нуди Јаков.) Специјални седативи. Од владините резерви. (Јаков одбива со глава. Ѝ нуди на Параскева.)
ПАРАСКЕВА: Испив едно пред малку, ама ајде да не те одбијам. На здравје. 
ЈАКОВ: Како сте платени сега вие специјалните советници? Имате бенефиции, скратен стаж? 
НОВЕ: Отежнати се условите за работа. Главно сме на терен. Не е лесно. 
ЈАКОВ: Каква е ситуацијата?
НОВЕ: Сложена.
ЈАКОВ: Како кога сите се во дупки? 
НОВЕ: Врие тоа. 
ЈАКОВ: Јас мислев сега сме сите посебено, ќе се смириме.
НОВЕ: Да зборуваме за нешто друго. Контролираат. 
ЈАКОВ: И вас ве контролираат? 
НОВЕ: Се разбира. 
ЈАКОВ: И нас не контролираат. 
НОВЕ: Знам. 
ЈАКОВ: Не знаев дека и вас ве контролираат.
НОВЕ: Уха.
 ЈАКОВ: А тие што ве контролираат вас, ги контролира некој нив?
НОВЕ: Многу знаење, глава болење. 
ЈАКОВ: На секое прашање на кое одговараат со народна мудрост, не го знаат одговорот. До кога ќе живееме под земја? Ќе се исчисти ли надвор воздухот?
НОВЕ: Се работи на тоа.
ЈАКОВ: Кој работи на тоа?
НОВЕ: Има служби.
ЈАКОВ: Кои, служби?
НОВЕ: Многу прашуваш. Се зарекла свиња да не јаде гомна. Гневен си. Да имаше градови ќе можеше да организираш градска герила, вака можеш да си организираш едно скромно, приватно самоубиство.
БОЖО: Јакове, те обвинувам за противдржавна дејност!
ЈАКОВ: Наместо да ја воспевате, сега ја стварате слободата на лице место. Поету знај го својот долг.
БОЖО: Што ти е тебе нејасно? Се наоѓаме во противречна ситуација. Се буниш што луѓето се затворени, а ако ги пуштиме надвор ќе се задушат. Ако ги оставиме трезвени ќе бидат опасни по себе и околината. Како што покажува твојот случај. Слободата во овие услови е возможна само в затвор. Дијалектичка спротивност. А ти си научил некаде дека уметниците рушат затвори, па ајде и ти ќе рушиш? Што?
ЈАКОВ: Ѕидот во вашата глава. Одбивам да сум жив по инерција, да дишам на шкрги. Одбивам да чекам како јаре пред Ѓурѓовден, како свиња пред Божиќ. Одбивам да шетам со цревата во раце, да гледам како нестручно ме оперирате, сечете и шиете, како ми гнојат раните и да се прашувам колку ли ќе ме боли кога ќе дојдам на себе. Не сакам седативи. Не сум купче протоплазма. Имам волја и разум и ја преземам одговорноста за својот живот.
БОЖО: Разум, волја одговорност. Какви фрази! Каков додаток на скапотија. Слободата за која бладаш е литерарна измислица. Таа постои, под контрола, се разбира, само уште во театрите и јавните куќи. Инаку се истребува како заразна болест. Луѓето тежат кон ропство, кон сивило, кон смрт. Луѓето бараат само леб и сол и по можност да не јадат ќотек. А ти сакаш да ги намачкаат лицата со боја и да играат ритуални игри секој во својата скривница. (Јаков превртува кревети, куфери. Прави лом. Нове поаѓа кон него. Божо го задржува.) Остави го. Ништо друго не му останува.
ЈАКОВ: Во секој ваш збор, во секое ваше движење, како во кристална топка, се гледа сето ваше минато, сегашност и иднина. Мене не ме качи ни едио правило на служба, никаков заземен став, пропис, анекс параграф, договор, клаузула. Овде сум, да го најавам дуплото дно! Јајцето е премало за пилето. Клунот веќе чука по лушпата. Пилето ќе излезе во поголемото јајце.
КРИСТИНА: Јакове, земи ме со себе. 
БОЖО: Какво дупло дно?
ЈАКОВ: Не знаете? Срамота. Возрасни луѓе. Како тоа да ви го објаснам вам кои признавате само одговори со да или не, боите ги делите само на црна и бела, а луѓето само на пријатели и непријатели. Се колнам во верата, совеста и честа дека ќе работам на ослободувањето на духот со сите свои сили и средства и дека никогаш нема да ги предадам тајните на револуционерното дело, а во случај тоа да го сторам да бидам убиен со овој револвер или со оваа кама што ги бацувам. Секое дно е дупло дно. (Се слуша далечен шум кој се засилува.) 
БОЖО: Што се случува?
 ЈАКОВ: Псссст! Сега е доцна за такви прашања.
(Грмотевица. Музика. Се отвора дното, се покажува дуплото дно. Хаос.)
  
  
   II став (лудило)
 

(Блиско минато, на пример 1911. Богат салон во куќата на Божо. Божо штотуку завршил читање на текст. Параскева и Кристина седат облечени во раскошни фустани по модата од тоа време. Јаков стои облечен во лудачка кошула, бос, пауза.)

БОЖО: (Го чита насловот на текстот) „Дупло дно“. Театарска пасија во еден став. (Пауза) Ете, ја прочитавме твојата пиеса како што побара. Зодоволен си? (Пауза. Јаков втренчено ги гледа. Пауза) Сакаш да јадеш? (Пауза) Жеден си? (Пауза) Тогаш благодариме на посетата. (Пауза. Јаков не се придвижува.) Сега врати се во менталниот завод и се ќе биде во ред. (Пауза) Договорено? (Пауза) Знаат таму дека те нема? (Пауза.)
ЈАКОВ: Не знаеја дека ме има.
БОЖО: Ајде оди сега. (Пауза) Да не се караме. (Пауза) Прочитавме што мислиш за нас, доволно е, што сакаш друго?
ЈАКОВ: Што друго може лудилото освен да покаже што мисли за вас? (Долга пауза. Се гледаат.)
ПАРАСКЕВА: Божо, овој ќе нè нападне.
ЈАКОВ: Госпоѓо, јас сум луд, но не сум ненормален. Моето лудило е одговорно.
КРИСТИНА: Зошто дејствието на твојата пиеса се случува во далечна иднина?
ЈАКОВ: Дејствието, за жал, веќе одамна воопшто не се случува.
ПАРАСКЕВА: Кристина, не зборувај му и не гледај го во очи.
 КРИСТИНА: Зошто пишуваш токму за нашава фамилија?
ЈАКОВ: Ве гледав за време на вашата куртоазна посета во лудницата. Татко ви имаше литерарно читање, вие игравте балет, а мајка ви трепкаше со очи. Во библиотеката има двесте примероци на негавите собрани дела во кожен подврз подарени за просветно-воспитни цели. Татко ви е фабрикант на сапун, народен книжевник и културен споменик во градов, а јас сум пациент во заводот кој почесно го носи неговото име. Па за која фамилија да пишувам?
ПАРАСКЕВА: Зошто во пиесата пишуваш дека си уметник кога си лудак?
ЈАКОВ: Која е разликата?
КРИСТИНА: Од што си болен?
ЈАКОВ: Психоза шизо-афектива со присутни аудитивни халуцинации и нагласена депресивна компонента. (Пауза) Се бавев со суштината и суштината ме испече. Јас сум измислен. Сите сме измислени.
КРИСТИНА: Како измислени кога постоиме?
ЈАКОВ: Измислени сме за да постоиме.
КРИСТИНА: Кој не измислил?
ЈАКОВ: Големиот драматичар. Некои го викаат бог. Ние сме ликови во негови пиеси. Суров е. Не ги сака луѓето. Пишува лоши драми.
КРИСТИНА: Кои улоги ги играме ние?
ЈАКОВ: Вие сте чувари на еден мртов свет. Што го сметате за конечен.
КРИСТИНА: А ти?
ЈАКОВ: Јас ја отфрлив својата улога. Ја напуштив драмата. Му го свртев грбот на големиот драматичар. Зошто да бидам само негово ехо, само негова сенка. Зошто самиот да ги мислам неговите измислици? Се споив со моето дупло дно. (Покажува на себе) И ова е цената?
КРИСТИНА: Како и јас да излезам од драмата?
ЈАКОВ: Престани да ја играш улогата што те тераат да ја играш и играј ја онаа што ја сакаш. Светов го покрива снег. Соблечи се гола и во снегот направи дупка со топлината од твоето тело.
ПАРАСКЕВА: Бос си. Ќе се смрзнеш.
ЈАКОВ: Вака шетавме со Константин Миладинов во Москва во јануари.
БОЖО: Ти си го познавал Константин Миладинов?
ЈАКОВ: О, да.
БОЖО: Па колку години можеш да имаш. Миладинов умре 1863.
ЈАКОВ: Па?
БОЖО: Па сега е 1911.
ЈАКОВ: Каква улога играат годините? Јас сум измислен. Го знаев и Бакуњин, анархистот. Пет месеци лежеше врзан на ѕид со синџири во Швајцарија. Потоа уште седум години во Сибир. Се видовме во Париз кога го исфрлија од Првата Интернационала. Страста за рушење е творечка страст. Волт Витман ми читаше порнографски песни во Бруклин. Со Рембо, Артур, пиевме абсинт во Етиопија. Растројство на чулата. Цел живот бев сам и отфрлен. Стасав до нешто кое е повеќе од минливаст, а сè уште не е вечност.
БОЖО: Излегувај надвор! Губи се!
КРИСТИНА: Тоа е реплика од пиесата. Чудно совпаѓање.
БОЖО: Нема веќе чудии совлаѓања, драга моја, се е подла намера. Овој денес напишал текст, утре ќе ни забие нож. Сè почнува со литература, а завршува со крв.
ЈАКОВ: Господа, дојдов да ви понудам часови по лудило. Сите луди желби кои сте се плашеле да ги остварите можете да ги изведете пред мене, или на мене, или со мене или јас да ги изведам наместо вас:. Употребете ме како оџачар за вашиот ментален оџак. Мојата судбина е да ги собирам врз себе вашите саѓи. Во случај да не сте задоволни, ги враќам парите. Гарантирам дискреција.
 Прво затоа што ништо не паметам, а второ затоа што немам морал и не разликувам меѓу добро и зло. Часовите можат да бидат поединечни или групни. Првиот воведен час е гратис и предлгам да го изведеме овде и сега.
ПАРАСКЕВА: Може.
БОЖО: Не наседнувај. Ова е игра. Провокација.
ПАРАСКЕВА: Играта не ме фасцинира, а провокацијата ќе ја вратам. Смеам да те врзам? (Ги врзува ракавите од кошулата одзади.) Те врзувам лабаво. Ти оставам надеж дека можеш да побегнеш. Ти таа можност не ја користиш. Јасно ти е, уметник си, најдобро е да си врзан. Така можеш да ја сонуваш слободата. Ако побегнеш, ќе се изгубиш во големиот свет. Вистинската слобода ќе те парализира. Патував во Египет, Персија. Знам. Остани си најдобро овде да си се триеме. Барем се знаеме како стари пари. А ако преку ноќ го свртам другиот лист? Ако врзам цврсто? Ако те одучам од игри со лудило? Онака како што мајка ми ме одучи да мочам во гаќи. Ми даде лажица во рака и ме испрати кај соседите да земам сол не знам. Отидов, а не знаев дека со нив се договорила што да направат кога ќе се појавам. Тропнав, отворија врата, ми ја зедоа лажицата, почнаа да ме удираат по глава и да викаат: „Ти си таа што моча во гаќи, ти си таа што моча во гаќи?“ (Го удира по глава) Не ми дадоа сол. (Го фаќа под стомакот) Мој си. Цврсто те држам. Јас ти стварам ерекција. Не лажи се дека ти доаѓа од бога. Не претај многу. Можам да те шкопам. Но зошто од тебе да правам великомаченик? Тоа можам кога сакам. Сега ми требаш како алиби. Како лична карта на мојот хуманизам и ренесанса. Ти си ми драм црвило, драм белило. Ти дозволувам да ги кршиш нормите за да се знаат нормите. Тие, се разбира, ќе останат непроменети, а ти, во најдобар случај, ќе добиеш малку црна, посмртна слава. Мислиш го кршиш правилото, а само го потврдуваш. Кој кому овде може да дава часови по лудило? Знаеме ние кои сме и што сме подобро од тебе. Не можеш ништо ново да ни откриеш.
КРИСТИНА: Бегај Јакове. Чувај се. Не знаеш со кого имаш работа. И лудилото ќе ти го полудат. Таа ме тера да играм модерни танци, да бидам талентирана, би сакала да држи салон за поети, самоубијци, чудаци од разни сорти и јас да ги служам со чај и ракија. Сака да е блиску до уметноста, салони, шминка, парфеми, убави луѓе, букети, ракавици, аплаузи, аплаузи, подароци, приеми, патувања, Рим, Лондон, Париз. Не можам веќе. Не можам веќе. Оди. Биди нормален. Сочувај се. Не можеш против нив ни со разум, ни со лудило. Ни со вистина, ни со глума. Исчешлај се. Облечи се. Ништо не е во срцето, сè е во лицето. Претвори го дивото животно во тревопасна стока. Зошто да покажуваш кој си дење ноќе? Не мора сè да ти пишува на чело. Потребата постојано да кажуваш вистина е примитивна. Писмен си. Поради тој грев Адам и Ева се истерани од рајот. Сè упропастуваш. Лесно е да си слободен како птица, биди слободен како човек. Ти знаеш што треба да се биде нормален. Толку често ги кршиш нормите, одлично ги познаваш. Оди против себе. Ако ти се брза, успори, ако ти се оди, седни, ако ти се живее, умри. Тоа е бонтон. Јаков со змии во косата, свет дух во очите, Јаков што пие роса и јаде див мед, ја маѓепса Кристина која можеше да заведе било кој конзул, зборува француски и грчки како мајчин, Кристина која везе ѓерѓев и јаде од сребро, а татко ѝ тргува со камили по Африка и Азија. (Се гледаат очи в очи.)
ЈАКОВ: Што сакаш да ми кажеш?
КРИСТИНА: Јас сум нормална!
ЈАКОВ: Што сакаш да ми кажеш?
КРИСТИНА: Нормална сум!
ЈАКОВ: Гледај ме во очи!
 КРИСТИНА: Се плашам дека ќе полудам.
ЈАКОВ: (Ја фаќа одзади за чело како да ќе повраќа.)
КРИСТИНА: Ми се тресат рацете, црвенеам без потреба, се потам, имам вртоглавици, гледам дупло, малаксана сум, не можам да станам од кревет, не можам да заспијам, ми чука срцето, се плашам од смрт, од живот, од луѓе, од животни, од мртва природа, се плашам од страв, се гушам, не можам да земам воздух, очите ми гледаат навнатре, ми бегаат во различни правци, ми се кочат ноѕете, ме следат, коваат завера против мене, сите ми се смеат, главата ми е мала како тупаница, главата ми е голема како тиква, ми бучи во ушите, слушам гласови, има уште некој во мене, ме тера на викање, ме тера на смеење, ме тера на молчење, гледам слики, мозокот ми се лепи за черепот, правам со денови исти движења, не правам со денови никакви движења, сега сум главица зелка, ме нема.
ЈАКОВ: Вие ете го забележиле овие симптоми, кај ќерка ви господине Божо? Знаете дека се заклучува во соба и игра балет. Удира од ѕид во ѕид. Или не знаете дека е жива. Вие ги разбирате овие валери и нијанси, како искусен набљудувач на животот?
(Јаков ја поведува Кристина во нем валцер. Пауза. Во салонот влегува Нове, облечен во накитена полициска униформа.)
НОВЕ: Што се случува овде?
ЈАКОВ: Прашање на место.
НОВЕ: Господине Божо, треба ли помош?
ЈАКОВ: Во жаргонот на мојот школоки другар тоа значи треба ли некому да му скрши 'рбет со пендрек.
НОВЕ: Наредете господине Божо.
ЈАКОВ: Да ти наредат да ме убиеш, ќе ме убиеш?
НОВЕ: Да.
ЈАКОВ: Нема да те мачи совеста?
НОВЕ: Не.
ЈАКОВ: А што, си убил човек? 
НОВЕ: Сум убил, па не ме мачи. 
ЈАКОВ: По наредба?
НОВЕ: Без наредба не можам мравка да згазам.
ЈАКОВ: А кога утре ќе ти наредат да си ги убиеш децата? Знаеш зошто сум затворен во лудница?
НОВЕ: Не. 
ЈАКОВ: Сакаш да чуеш зошто затвораат:
НОВЕ: Не.
ЈАКОВ: Не се прашуваш дали сум навистина луд или не?
НОВЕ: Штом си во лудница, луд си.
ЈАКОВ: Зошто малку не мислиш со своја глава?
НОВЕ: Зошто?
ЈАКОВ: За да сфатиш што се случува околу тебе.
НОВЕ: Зошто? За да ме затворат и мене? Најдобро е цел свет да е еден голем затвор. Да нема надвор и внатре. И секој да внимава на секого. Така ќе биде мир. Нека ги укинат сите книги. Да остане само една книга да се чита. На пример Црвенкапа. Доволно е. Се знае. Волкот е злото, Црвенкапа е доброто. Готово. Секоја чест господине Божо, не зборувам за вас. Вие сте вредност. Го водите литературниот кружок, ја собирате младата интелигенција, држите предавања за религија, револуција, местото на уметникот денес, вам капата долу. Нека остават на пример една ваша книга. 
ЈАКОВ: Зошто не твојот еп? Го заврши?
НОВЕ: Работам.
ЈАКОВ: Шеста година? (Пауза.) Нове, ти си изразито нормален човек. Не си подложен на страсти. Да се кладиме.
НОВЕ: Во што?
ЈАКОВ: (Вади златник од кошулата.) Имам заштедено златник. Твој е ако успееш да стоиш во место со затворени очи и да не се занишаш. Затвори ги очите. (Нове ги затвора очите.) Ќе те турнам одзади со прст. Не смееш да ги отвориш очите ни да се занишаш. Ајде една проба. (Го турнува. Нове останува во место.) Така. Браво. Уште една проба. (Го турнува. Нове стои цврсто во местото.) Ако изгубам, јас тебе златникот, ако изгубиш, ќе те гризнам за уво. Може?
НОВЕ: (Се врти кон Божо со затворени очи.) Господине Божо.
ЈАКОВ: Не барај за сè дозвола. Подготви се Запомни. Сè е во главата. Може?
НОВЕ: Може.
ЈАКОВ: (На уво на Нове.) Нове, Нове, стоиш на работ на амбис, има триста метри, стоиш само на петиците, под прстите ти е воздух, ковче од тебе нема да остане. (Го турнува со прст. Нове се затетеравува. Ги отвора очите. Јакв скока врз него, го гризнува за уво. Пауза.)
НОВЕ: Може уште еднаш?
ЈАКОВ: Сакаш нов живот за старата глупост?
БОЖО: За ова што го правиш се оди на суд. Во оваа земја постојат позитивни закони.
ЈАКОВ: Во оваа земја постои и мојата позитивна практика.
БОЖО: Затоа си во лудница.
ЈАКОВ: Господине претседателе на литературен кружок, фабрикант на сапун, потпретседател на општина, секретар на друштво за француско славјанско пријателство, почесен член на друштвото за филателисти, откаде во вашата зрела фаза толку омраза за еден луд дилетант?
БОЖО: Ако веќе се замислуваш како писател, научи да пишуваш. Каква е ова глупост? (Покажува на текстот.) Кому му е ова потребно? Одбери популарна тема од селскиот живот, нешто за ослободувањето од ропство, родољубив мотив кој ќе го помогне народното дело. Одговорноста на уметникот е да просветува!
ЈАКОВ: Ако самиот е просветен. Вие не разликувате ден од ноќ, го просветувате народот. Јас сум народот! Ви забранувам да пишувате за мене. Кој ви дал право да ме застапувате? Ви ги одземам акредитивите. Од денес се застапувам сам.
БОЖО: Ако треба некој да ми суди, ќе ми суди историјата, а не ти! 
ЈАКОВ! Јас само прдам на вас, историјата ќе ве посере!
БОЖО: Повлечи ги зборовите!
ЈАКОВ: Отсега натаму можам да не кажам веќе ни збор, но не можам да ги немам кажано оние кои веќе сум ги кажал. Тоа можете вие? Вие сте нокт. Мртво ткиво. Постојано се кастрите и не ве боли. (Растура мебел како во нервен напад. Нове поаѓа на него. Кристина го сопира.) 
НОВЕ: Видете што прави! 
КРИСТИНА: Тој е на аџилак. 
БОЖО: Каде? За разлика од дното во неговата пиеса, ова е цврсто. (Удира со нога по подот.)
ЈАКОВ: Сè е како во мојата драма. 
БОЖО: Ништо не е како во твојата драма, сè е како во мојата стварност.
ЈАКОВ: Се заколнувам во верата, совеста и честа дека ќе работам на ослободувањето на духот со сите мои сили и средства и дека никогаш нема да ги предадам тајните на револуционерното дело, а во случај тоа да го сторам, да бидам убиен со овој револвер или со оваа кама што ги бацувам. Секое дно е дупло дно. (Се слуша далечен шум кој се засилува.) 
БОЖО: Белки нема сега да се случи дуплото дно?
ЈАКОВ: Животот ви минува додека се прашувате дали. сте живи. (Грмотевица. Музика. Сè отвора дното, се покажува дуплото дно. Хаос.)
               
       III став (револуција)
       
       
 (Блиска сегашност, на пример 1983. Луксузно опремен салон во домот на Божо. Божо седи на работната маса. Кристина и Параскева седат на софа. Јаков стои на средината, облечен во долг, валкан мантил и чизми. Божо штотуку завршил читање на текст, пауза.)

БОЖО: (Го чита насловот.) „Дупло дно“. Театарска пасија во два става. (Пауза.) Што и да кажам ќе личи на она што овде веќе го кажа твојот лик со мое име. (Пауза.) Ти си уметник или лудак?
ЈАКОВ: Револуционер.
БОЖО: Каков?
ЈАКОВ: Тотален. Ова што го прочитавте е обвинение против вас. Дојдов да ви судам. Воен суд. Скратена постапка.
БОЖО: Духовито.
ЈАКОВ: Колку се може.
БОЖО: Сме се сретнале порано?
ЈАКОВ: Бев на едно ваше литературно читање. Славевте илјадагодишница творештво. Поставив прашања. Ме истераа. Банална случка. Не се сеќавате. 
ПАРАСКЕВА: Од каде го знаеш нашево семејство? Не сме биле на никаква куртоазна посета во лудница. 
ЈАКОВ: Прочитав во списание репортажа за вашата семејна идила со колор фотографии. Секој од вас со својот хоби и на своето работно место. Шармантно! 
ПАРАСКЕВА: И тоа е причина да нè малтретираш?
ЈАКОВ: Само повод, Причините се сложени. Случајно ве зедов вас. Можев да земам и други. Не сте единствени од тој калибар. 
ПАРАСКЕВА: Напушти ја веднаш куќава. 
ЈАКОВ: Немам каде да одам. 
ПАРАСКЕВА: Како? 
ЈАКОВ: Буквално. Смеам да ве вселам на вашиот втор кат? 
БОЖО: Да не е и ова дел од драма? Да не е некаде напишан и дијалогов што го водиме? 
ЈАКОВ: Уметноста ѝ претходи на стварноста. Нашата цивилизација дваесет и пет века отплеткува јазли заплеткани од Платон и Аристотел. Кристина донеси чаша вода и чекан. 
КРИСТИНА: И жива мисирка. 
ЈАКОВ: Зошто жива мисирка? 
КРИСТИНА: Зошто чаша вода и чекан? 
ЈАКОВ: Донеси! 
КРИСТИНА: Инсистирам да бидам врзана во вреќа со бинда во уста по сите терористички прописи. (Излегува) (Пауза.)
ПАРАСКЕВА: Мислиш дека е на твоја страна?
ЈАКОВ: На ваша не е, а на нечија сакала-неќела мора да биде.
ПАРАСКЕВА: На чија страна сум јас?
ЈАКОВ: На никаква. Вие не знаете што значи да се биде на некаква страна. 
БОЖО: Јаков нас нè смета за власт, а себе си за уметност. Се ова е кревка алегорија на таа тема. Се шегуваш со опасни работи. 
ЈАКОВ: Шегувањето со безопасни работи е ласкање.
ПАРАСКЕВА: Ако смеам јас нешто да кажам...
ЈАКОВ: Не смеете! 
ПАРАСКЕВА: Благодарам. 
ЈАКОВ: Молам. Што можете да кажете повеќе од она што веќе во ваше име го кажав во мојата пиеса? Ве разјаснив подобро одошто сте си јасна самата себе си. (Влегува Кристина, Носи чекан и чаша вода.) Требаше дрвен чекан. Како да заседава судот со обичен чекан? (Го удира од маса. Отпива вода.) А и водава не е истечена.
БОЖО: Сега ќе бидеш љубезен веднаш да ја напуштиш куќава. Да не се расправаме поинаку.
ЈАКОВ: (Вади машинка пушка од под мантилот.) Може. (Пауза.) Прво бев само уметник, не се мешав, ве презирав оддалеку, мислев тоа е доволно, па паднав во депресии и лудило, сега преземам радикални мерки. Доволно интерпретирав, почнувам да менувам. Доволоно тлеев во револуционерна криза, сега ја преземам власта. Скокам од царството на нужност во царството на слобода. Експропријација. Смрт на бирократијата, посебно од уметничка провениенција!
БОЖО: (Покажува на машинката.) Од кај ти е тоа?
ЈАКОВ: Од Јужна Америка.
БОЖО: Што си правел во Јужна Америка?
ЈАКОВ: Ги продолжував шпанските традиции на татко ми.
БОЖО: Тоа не е вистина.
ЈАКОВ: Но не е неверојатно.
БОЖО: Ти си луд.
ЈАКОВ: Плус уметник, плус. (Ја отвора едната страна од мантилот, наредена муниција и бомби)... револуционер. (Вади бомба.) Рачните бомби се проектили со различен облик направени од експлозивни, запаливи, димни или хемиски средства, конструирани така да можат да се фрлат со рака на далечина од 40 метри. Наменети за уништување жива непријателска сила од близина, во ровови, засолништа и заседи. (Ја отвора другата страна.) Бојни отрови: нервно-паралитички, пликавци, задушливци, крвни, психо-хемиски, сарин соман, табун, иперит, луизит, фозген, дифозген, цијано-водородна киселина и хлор-цијан. Од експлозиви располагаме со: малодимен барут, црн барут, живин фулминат, оловен азид, тротил, каментит, витезит и трицинат. Ова ми треба за конечно да ме земете сериозно. Ако сме доволно концентрирани, да почнеме. На пример со вашите книги.
БОЖО: Значи си ги читал? 
ЈАКОВ: Значи сум ги читал. 
БОЖО: И?
ЈАКОВ: И мислам дека се ѓубре. 
БОЖО: Тоа утврди од едно читање? 
ЈАКОВ: Мислите ги дочитав?
БОЖО: Каква литература сакаш? Хомер, Данте? 
ЈАКОВ: Читам само живи писатели. 
БОЖО: Зошто?
ЈАКОВ: Затоа што сум жив заедно со нив. Барам да видам што пишуваат за мојот живот. Нема ништо.
БОЖО: Да, но еден Данте…
ЈАКОВ: ... со своите универзални пораки ми се обраќа и мене? Зошто и живите писатели не ми се обраќаат мене туку на читателите на Данте? Додуша вие не им се обраќате дури ни ним.
БОЖО: Секогаш сте вака жестоко искрен? 
ЈАКОВ: Само жестоко ме доживувате. Навикнати сте на јазик кој не говори ништо и на луѓе кои говорат сешто, а избегнуваат да кажат било што. 
ПАРАСКЕВА: Сакаш да кажеш дека мажот ми е вол?
БОЖО: Параскева, престани да ме браниш!
ПАРАСКЕВА: Кристина, кажи нешто! 
ЈАКОВ: Кристина, кажи нешто! 
КРИСТИНА: Кристина, кажи нешто! 
БОЖО: Сигурен си дека толку добро ме познаваш?
ЈАКОВ: Не морам да изедам лепешка за да знам како мириса. Ова е претерано и навредливо. Зборувам како што мислам. Посебно ако ми падне на ум добра слика. 
БОЖО: Се потиш? Нервозен си? 
ЈАКОВ: Да.
БОЖО: Други на твое место не би признале. Јас ги тренирам мојот дух и моето тело да не се потат ни во една ситуација. Ништо не ја заслужува мојата пот. Имам цела теорија против потење,
ЈАКОВ: За што сведочи вашата сува литература. 
БОЖО: Мислиш за пишување се потребни мадиња? 
ЈАКОВ: Моите ги користам за други потреби. Не сум писател.
БОЖО: Си напишал драма.
ЈАКОВ: Сте напишале илјадници страници, па што? 
БОЖО: Сите романтични гении умреле до 30-та година. Треба да побрзаш ако сакаш да го фатиш последниот воз. 
ЈАКОВ: Пред колку години вие го испуштивте вашиот?
Вие сте истовремено прозаист, драматичар, книжевен историчар, лингвист, критичар, теоретичар, издавач, функционер, рецензент, а всушност сте на работ на функционална неписменост. 
ПАРАСКЕВА: Што значи функционална неписменост?
ЈАКОВ: Писмена неписменаст. Најтежок вид неписменост.
БОЖО: Не мешај се Параскева. 
ЈАКОВ: Мешајте се госпоѓо. Внесете малку хумор во нашава херметична кавга. Кристина, заколни се дека ќе ја зборуваш вистината, само вистината и ништо освен вистината. 
КРИСТИНА: А господ да ми помогне? 
ЈАКОВ: Јас сум атеист.
КРИСТИНА: Нема да имам други атеисти освен тебе.
ЈАКОВ: Признај дали си ги прочитала книгите на татко ти? (Пауза.) 
КРИСТИНА: Ги читав. 
ЈАКОВ: Дали си ги прочитала? 
КРИСТИНА: Не. 
ПАРАСКЕВА: Кристина, имаш лични примероци со посвета!
ЈАКОВ: Благодарам, судот веќе нема прашања. 
БОЖО: (На Јаков.) Страшно колку ти мене не ме поднесуваш.
ЈАКОВ: Тоа ми е меие страшно, вам ви е сеедно.
БОЖО: Претпоставував дека има луѓе кои не ме ценат, кои не се сложуваат со моите ставови, но дека има луѓе како тебе, кај кои таа омраза се развила во патолошка страст, тоа не сонував. Очигледно си мислел на мене со месеци, сум те разјадувал како киселина. Не те познавам а во центарот сум на твојата опсесија и траума. Лесно е да кажеш: не сум писател, случајно напишав, не сум одговорен.
ЈАКОВ: Зошто и вие тоа не го сторите? Зошто цел живот да го браните вашиот опус како мало дете. Тоа е овде права зараза. Луѓето се или неписмени или книжевници, Или двете. Немате една црактична мисла во глава, па докажувате дека водата е влажна. Откажете се. Признајте. Половина ќе ви се прости.
ПАРАСКЕВА: За неговата литература, каква е, таква е, тој има подруго мислење!
ЈАКОВ: Дотолку пошло. Ќе ја сноси полната вина.
БОЖО: Престани, Параскева!
ПАРАСКЕВА: Ова е навреда и за мене лично.
БОЖО: Мислиш дека во секој поглед си подобар од мене?
ЈАКОВ: Нема споредба меѓу нас. Ние сме круша и јаболко, баба и жаба. Иако, се разбира, не сум ни јас цвеќе за мирисање. Ми пречат вашите недостатоци, значи ги имам самиот. Умеам јас ефектно и аргументирано да се напаѓам и сам себе си, но тоа не е предмет на ова сценарио.
БОЖО: Значи јас сум за тебе лош писател, политикант со двоен морал, што ги гуши младите книжевници, држи духовен монопол, патува со платени дневници, држи пригодни говори и академии, и ти веруваш дека со овие педесет страници инфантилен цинизам ќе ја разнишаш мојата позиција? Погледај ја работата од другата страна. Мислиш огромните функции и обврски мене не ми се товар? Мислиш уживам што сум растргнат на сите страни. Прашај се која цена јас ја плаќам. Ме презираш што не сум „чист“ книжевник. Што сум истовремено во матицата на идеолошки и политички превирања. Што секој ден, секој час, морам да донесувам значајни одлуки кои историјата ги наметнува, на кои не чека и кои не ги простува. Знаеш ти каков е тој притисок? А врз некого мора да падне, некој мора да го земе на плеќи. Зошто не понудиш соработка? Зошто не помогнеш во таа битка? Тоа е и твоја битка.
ЈАКОВ: Точно. Затоа сум овде. Еве, соработувам.
БОЖО: Ти не гледаш перспектива. Не веруваш во утре!
ЈАКОВ: Имам извесни надежи дури од задутре.
БОЖО: Тоа е неодговорен песимизам.
ЈАКОВ: Противтежа на вашиот неодговорен оптимизам. Со својата крајност ја балансирам вашата. Здодевно ми е да воспоставувам рамнотежа. Со кое право вие сте постојано тас, а јас постојано тег? Вие постојано нишанџија, а јас постојано додавач на муниција?
БОЖО: Лесно е да се стави рака на чело, шал околу вратот и да се заплови во велтшмерц, во карасевдах.
ЈАКОВ: А што е тешко, да се стави вратоврска и да се пишуваат рецитали? Сакој пијан боем е поинтересен од трезен професор по филозофија. И да сум најдобар нема да ме признаете за еднаков!
БОЖО: Мислиш дека си филмска ѕвезда? Се огледуваш во излози кога одиш по улица. Мислиш сите треба да го следат твојот пример. Како не сфаќаш дека глумиш улога која ти е поттурена. Она што го сметаш за свој слободен избор е само слепо сфаќање на она што други ти го нудат.
ЈАКОВ: Ми нудат мене разни работи. Не е дека не бирам.
БОЖО: Сите збунети, кревки и наивни романтичари зборуваат како тебе. Зад бунтовни фрази го кријат своето неснаоѓање во светот во кој живеат. Светот е направен од челик, светот е брич, систем на жилети, без мене во него ќе се исечеш за три секунди. Ти ме лаеш ама не касаш. Зошто ако ме нема, не ќе знаеш што да правиш сам. Сè додека сум јас тука, ти се обидуваш да останеш таму. Јас ти го одредувам аголот на отстапување од мене. Ти постоиш само како моја спротивност. Ти немаш свој автентичен живот. Ти си моја платена опозиција. Истоврмено ме осудуваш на смрт и бараш помилување од мене.
ЈАКОВ: (Преклопува рака преку рака) На твојата логика, на твојот разум, на твоите силогизми. Сè е театар! Подобро глуми оној кој подобро лаже.
ПАРАСКЕВА: Јакове, ова ќе ти се освети.
ЈАКОВ: Се разбира.
ПАРАСКЕВА: Не знаеш што правиш, што зборуваш!
ЈАКОВ: А вие госпоѓо? Знаете вие што правите и што зборувате? Зошто сте жива? Одговарајте! Зошто сте вие жива?
ПАРАСКЕВА: Како зошто сум жива? Со кое право ме прашуваш тоа?
ЈАКОВ: Со кое право не знаете да одговорите? Сте начукале 55 години во газ, не знаете зошто сте жива! Никогаш не сте размислувале за тој проблем. Секогаш искрснувало нешто поважно. Смислете одговор! Овде и сега!
ПАРАСКЕВА: Сум живеела за уметноста!
ЈАКОВ: И вие?
ПАРАСКЕВА: Сум живеела за убавото. За музиката. За театарот.
ЈАКОВ: Кој ви дал дозвола? Мислите секој смее да ја сака уметноста и театарот? Мислите, ајде сега сите ќе ги сакаме уметноста и театарот. Тоа мора да се заслужи! Вие си играте култура. Мислите тука има најмалку обврски, удри, мавај, село без кучиња. Од овој момент ви забранувам да ги сакате културата и театарот. Имате некој пример, некоја илустрација на таа љубов. Научивте наизуст некоја песна, трагична тирада. Ако сега одеднаш биде крај на светот, а само вие останете жива и дојдат некои мали зелени какво искуство ќе им пренесете? За која уметност ќе им зборувате? Слушам. (Пауза) Зборувајте? госпоѓо, немаме време, имаме уште многу работа.
ПАРАСКЕВА: Што сакаш!
ЈАКОВ: Песна, рецитација, било што. (Ѝ  го принесува автоматот до глава.)
ПАРАСКЕВА: Не знам ништо.
ЈАКОВ: Не е возможно, госпоѓо, цел живот мажот ви ве влечка по култура. Смислете нешто. Мора да се сеќавате на некоја песна што сте ја учеле во училиште? Ја знаете „Ав, ав, Шарко лае“. (Пауза) Ја знаете ли песната „Ав, ав, Шарко лае“, госпоѓо, одговарајте на прашањето. (Пауза.) Пејте ја. (Пауза.) Пејте!
ПАРАСКЕВА: Ав, ав, Шарко лае! (ПАУЗА.)
ЈАКОВ: И? (Пауза.) Толку? (Пауза.) „За шега не знае“? Знаете само еден стих? Не е возможно. Луѓе мои. Боже, сведак си. Театар, велите? Каков театар? Зошто театар, другар Божо? Затворете го театарот, домот на култура, школите, се! Што ќе ни е и нам жабја потковица? Нема театар! Во нашата лумпен-пролетерска фантазија се замислуваме како буржуи и граѓански мислители. Нема уметност! Сега ќе ја разложиме нашата провинциска свест на составни делови, ќе ги излупиме лажните глазури и ќе се сведеме на нашето неделиво јадро. На она што ќе остане од нас. Ако нешто остане. А ако не остане ништо, ќе мораме да смислиме нешто подобро! Ајде, трчајте сега!
БОЖО: Молам?
ЈАКОВ Трчајте!
БОЖО: Каде?
ЈАКОВ: Во место!
БОЖО: Зошто?
ЈАКОВ: За да се испотите. Дисциплинска мерка. (Божо го гледа.) Нешто нејасно? (Божо почнува да трча.) Побрзо. (Божо трча побрзо.) (Пауза. Влегува Нове, облечен во падобранска униформа.)
НОВЕ: Што се случува овде?
ЈАКОВ: Еве уште еден специјален уметник кој не разбира што се случува овде. Каква ти е оваа паравоена униформа.?
 НОВЕ: Јас сум аматер-падобранец.
ЈАКОВ: Те предвидов во униформа во драмата, но не знаев дека животот толку ќе ја надмине уметноста.
НОВЕ: Каква драма?
ЈАКОВ: Каков живот? Го заврши својот еп?
НОВЕ: Работам.
ЈАКОВ: Цел живот пишува еп за човештвото од предисторијата до денес. „Илијада“ ќе му биде пролог. Има напишано 24 стиха. Најдобро никогаш да не го завршиш, вечно ќе останеш млад и надежен. Прво побарај тапија, решение, награди. Зошто да избрзуваш?
НОВЕ: Ништо не сфаќам.
ЈАКОВ: Тоа веќе утврдивме.
НОВЕ: Пред некој ден Јаков ми дојде дома навечер. Гледав телевизија. Го прашав што сака. Молчеше. После стана, ме погледна и рече: „Гледаш телевизија". И отиде. Мајка ми се вознемири. Не можев да ѝ објаснам што се случи.
ЈАКОВ: Сега кажи драг колега зошто толку се пикаше до мене кога студиравме. Кажи душо. (Пауза.)
НОВЕ: Ме викаа, ме прашуваа за тебе, кажував што знаев, ништо не измислував. И онака сè знаеја. Не сум ти јас виновен за ништо.
ПАРАСКЕВА: Кои знаеја сè?
ЈАКОВ: Тие, госпоѓо. Тие не се именуваат. Не споменувај го залудно името божје.
ПАРАСКЕВА: Што знаеја?
НОВЕ: Дека своеволно држел предавања на студентите во паузите меѓу часови, доаѓал на факултет со гас маска, демонстрирал со глад затоа што клозетите се нечисти, ги прекинувал собирите на студенти со неумесни упадници, екстравагантно се облекувал, пред породилната болница викал на трудните жени да одбијат да родат деца во ваков свет, зиме одел бос по улици, егоманијак, лесно склопувал и растурал пријателства, пишувал по згради пароли „Секое дно е дупло дно".
БОЖО: Браво. Помалку талентирани луѓе не успеваат да надробат ваква попара ни во три животи. 
ЈАКОВ: Сè што направив, сакав да направам, направив по сопствена одлука. (На Нове.) Да ја чуеме азбуката. 
НОВЕ: Молам?
ЈАКОВ: Азбуката кажувај ја! 
НОВЕ: Зошто?
ЈАКОВ: Прво, да не пукам, а второ писател си. НОВЕ: А, Б, В, Г, Д, Ѓ, Е, Ж, И .. . 
ЈАКОВ: Грешка. Од почеток! 
НОВЕ: А, Б, В, Г, Д, Ѓ, Е, Ж, И .. . 
ЈАКОВ: Грешка! Од почеток. 
НОВЕ: Каде грешам? 
ЈАКОВ: Не знаеш? 
НОВЕ: Зошто морам да ја знам азбуката ако сум писател?
ЈАКОВ: Во твојот случај навистина и не мораш!
КРИСТИНА: Уште јас останав. Камо мене ќе ме просветлиш?
ЈАКОВ: Ти си добар уметник?
КРИСТИНА: Не знам.
ЈАКОВ: Тоа се чувствува во утробата.
КРИСТИНА: Добар.
ЈАКОВ: Се разбира. Ако си лош, не си ништо. (Ја врзува со долго црно јаже, од глава до петици, како мумија.) Ако си вистинска балерина, ќе играш врзана, без раце и нозе, без музика, без рефлектори. Нема не сакам, нема не можам. За не можам — болница, за не сакам — затвор. (Ја заврзува.) Сега развиј се во пеперуга драга моја ларво. Внимавај да не скршиш нешто играјќи. Кога ќе ми ја задушат републикава во крв, нема толку да ме товари идејната страна колку материјалната штета.
КРИСТИНА: Секое дно е дупло дно.
ЈАКОВ: Дупло дно е подрум во главата. Таму ги криеме сите дупли планови, со која жена да се ожениме ако нашата загине во сообраќајна несреќа, како штедната книшка на брат ни да ја префрлиме на свое име ако тој ненадејно умре, таму се сите скришни прељуби, се што сме премолчале, што намерно сме заборавиле, таму е јасно кого колку мразиме, таму ја криеме сета невера за она во кое јавно се колнеме дека веруваме и сета вера во она од кое јавно се откажуваме, таму се складиштата на суета и страст, нашиот мрак и пораз, таму сме без шминка, без вештачки вилици, без мидери, таму сме грди. Меѓу тоа ѓубре и отпад во нашата глава во длабок сон лежат оковани нашата вистина и слобода, нашата невиност и човечко достоинство. Такви дна имаат и државите, и цивилизациите. Никој не ги чисти. Растат. Ги напнуваат деветте тешки порти со по девет резиња и катанци. Во дуплото дно се шверцуваме самите себе си и го гледаме својот сопствен шверц како цариници на кои сè им е јасно, но кои не можат да поверуваат дека некој е толку безобразен самиот да се носи себе си, во куфер, илегално, преку сите дозволиви граници. Портите на дуплото дно се кршат со глава. Со психоза-артистика или психоза-шизоафектива или психоза-револуционариа. Главата се крши и крвари, како шампањско при поринување на брод. Историјата на светот е историја на дупнати дна. Еден ден дното и дуплото дно конечно ќе се спојат. Тогаш веќе ќе нема душевно болни уметници и терористи. (Го зема Божо за рака. Го води до големо огледало.) Гледајте се право во очи. (Со рака одбројува секунди. По извесно време Божо ја врти главата.) Седум секунди. (Ја доведува Параскева. Исто.) 13 секунди. (Го доведува Нове. Исто.) 15 секунди. (Ја крева од подот Кристина. Таа плаче. Гледа упорно во огледалото. Не ја врти главата.) Она страшното што го гледаме во огледало кога гледаме во себе е дуплото дно. Само Кристина ќе се спои со него. Само таа ќе се ослободи. Не се плаши. Не му врти грб. А сега дами и господа, младата надежна балерина Кристина со мала помош ќе
изведе рецитал под наслов: „Кој сум, шчо сум, шчо напрајф и шчо требит да направам за однапред"! (Ја зема Кристина пред себе како кукла.) Ајде коконо. Најди си го вистинското место. Барај! Не смееш да останеш тука. Тука си центар. Не си ништо. Конзервативна позиција! (Ја врти во круг.) Ова е анархија. (Ја води лево.) Овде си левичар. Никако тоа! (Ја води уште лево.) Овде ултра левичар, да не кажам терорист. (Ја води десно.) Овде си десница. Не чини. (Ја води уште десно.) Крајна десница, фашизам. Бегај да бегаме. (Ја фрла на земја.) Ти си националист! (Ја влече напред.) Либерал, а? Лидер. (Ја враќа назад.) Влечеш назад, мрачна реакцијо!
КРИСТИНА: Каде да бидам?
ЈАКОВ: На вистинското место!
КРИСТИНА: Каде е вистинското место ????!!!!!
ЈАКОВ: Не ти кажувам. Ќе живеам уште илјада години, зошто да ја издадам тајната пред време. Барај сама. И ако случајно го најдеш, ќе те излажам дека не е тоа, дека не си го нашла! Барај! Со личен пример, борбеност…
ЈАКОВ: 
доследност,	решителност,
фразерство,	опортунизам
социјализам,	комунизам,
капитализам,	фашизам,
догматизам                          технократизам,
дегенерација,                        мутација,
Фројд, Ниче, Хегел,	Достоевски,
Кафка, Шекспир,	празно,
па празно, празно,
па евентуално
Кристина!
ти!
јас?
 
КРИСТИНА:






  
... чесност,	истрајност
дволичност,	пасивност,
етатизам, 	хегемонизам,
иредентизам, 	нихилизам,
клерикализам, 	национализам,
фрустракција,	карбурација,
     афирмација, негација,
Христос, Ајнштајн, 	Чаплин
празно, празно, 	празно,празно,
Јаков! 
Кој? 
и ти! 
јас?
(Ја отпушта Кристина како вртимушка. Јажето се одмотува. Кристина плаче. Паѓа.)
ЈАКОВ: Сега ти текна? Родителите те држеа врзана цел живот, не се бунеше, мислеше така треба, мислеше добро ти е.
БОЖО: Ова е твојата претстава за револуцијата? Пеколен коктел од уметност, анархија и младешко лудило. Апокалиптична визија со циклично време, атоми скривници во иднина и лудници во минато. Ова е помоден флерт! Диверзија во суптилен облик. Каде е хуманистичкиот ангажман? За уметникот нема поголем идеал, поголема мисија од службата на народот. Отворено е широко поле за активност на сите уметници, отворени се сите благородни извори на инспирација, а ти од нив црпиш само фантомски измислици, надуени, пасквили, црно-бели плакати, памфлети, алегории, макар и со лични имиња. Така може секој, така знаат сите!
ЈАКОВ: Зборувате како митолошки бог! Сте го зеле неговото обличје, сте ја ставиле неговата маска, сте станале неприкосновен, недопирлив, миропомазан фараон. Ве удирам вас, викате: „Не удирај по него“. Сакам да го љубам него, викате: „Љуби ме мене, јас сум тој“. А вие сте само ѓавол што му скокнал на Бога на грб и го вози како двоколка. Ќе ве излупам од господ, ќе ве истружам како загорено тесто од тенџере и дното ќе го светнам со жица. Ме учите дека минатото не постои, дека иднината е отворена. Морам сам на светското буниште да душкам кој сум. Ви ги враќам готовите производи. Го барам алатот назад! Сите цркви се лажни, само верата е вистинска. Вие сте фино возбуден и лесно возбудлив поет, со водени очиња подуени од книжевни пијанства, шетате навечер со рацете во џебови, свиркате, го дразните малото курче, умирате од убавина во догматски дремеж и во лигави рими и од совршено жабја перспектива, ни давате до знаење како се чувствувате и какви планови имате со светот. Луѓето отидоа во вселената, јас пред вас, со главата во торба, морам да докажувам дека земјата се врти околу сонцето. Ќе го земам вашиот свет, ќе ги испразнам водите, ќе ги ставам планините на нивно место, Еверест во Пацифик, ќе го стуткам заедно со сета флора, фауна, народи и народности и ќе го отфрлам меѓу два прста како мрсул. EPUR SI MOUVE ! ! ! ! (Растура намештај. Пауза.)
БОЖО: И сега? Каде ќе бегаш сега? Во какво дупло дно ќе се скриеш сега? Ова е конечно. Ништо не е како во твојата драма, сè е нако во мојата стварност. (Се слуша далечен звук кој се засилува.) Невозможно!
ЈАКОВ: Дојде ред и на тоа!
(Грмотевица. Музика. Се отвара дното, се покажува дуплото дно. Хаос.)

    
кода (театар)

 (Театарската сцена. Празна. Голи ѕидови. Пауза. Се отвара врата во длабочината. Излегува Јаков, гол до појас, приватно се однесува, со едната рака се одшминкува, во другата носи текст. Пауза. Полека се упатува кон просцениумот.) 
ЈАКОВ: Времето идно, времето минато и времето сегашно го сочинуваат времето театарско. Што ми е времето театарско мене и што сум му јас нему? (Пауза. Го гледа текстот.) „Дупло дно". Театарска пасија во три става. (Го фрла текстот во воздух. листовите летаат на сите страни. Пауза.) Ништо не е како во мојата драма, а незнам што е мојата стварност! (Го допира ѕидот.) Се колнам во верата, совеста и честа дека ќе работам на ослободувањето на духот со сите мои сили и средства и дека никогаш нема да ги предадам тајните на револуционерното дело, а ако тоа го сторам, да бидам убиен со овој револвер или со оваа кама што ги бацувам. Секое дно е дупло дно. (Пауза. Тишина. Удира по ѕидот.) Секое дно е дупло дно. (Пауза. Тишина. Удира посилно.) Секое дно е дупло дно. (Пауза. Тишина. Гледа пред себе. Се врти, брзо излегува. Ја треснува вратата зад себе.)

КРАЈ